نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
چاپ سنگى نظامى 1848 و دیگر کتاب‏هاى سنگى قاجارى‏ نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - یکشنبه ٢٦ آبان ۱۳۸٧

  

نویسنده:

 ب. و. رابینسون/ Robinson

مترجم: نجم السادات مرعشی - سید محمد حسین مرعشی

 

 

 

 THE TEHRAN NIZAMI of 1848 & OTHER LITHOGRAPHED BOOKS, B. W. Robinson, formerly Victoria and Albert Museum, London

 

 شهرتی که آثار هنرى دوره قاجار در دهه گذشته در بازار هنر یافته است در تاریخ این بازار همانندى ندارد. بیست سال پیش نقاشى‏هاى آبرنگ قاجارى ده پوند یا کمتر قیمت داشت و قلمدان‏هاى لاکى کمتر از نصف آن مى‏ارزید. امروزه قیمت این اشیا به هزاران و دهها هزار پوند بالغ مى‏شود، اما این، یکى از رشته‏هاى هنرى قاجارى است.

 زنفلدر/ Senfelder چاپ سنگى را در سال 1798 در آلمان اختراع کرد و در 1840 به عنوان آسان‏ترین و ارزان‏ترین و مؤثرترین روش چاپ متون کلاسیک شعر و داستان‏هاى عامیانه در ایران تشخیص داده شد. خط فارسى به سادگى قابل تطبیق با حروف چاپ نبود. با آن که در زمان عباس میرزا، سال 1816 تلاش‏هاى بى‏حاصلى در این زمینه انجام گرفت.

 روش چاپ سنگى عبارت است از نوشتن یا رسم روى سطح سنگى که بدین منظور تهیه شده باشد. شیوه معمول آن بدین طریق بوده که ابتدا کاتب چیره‏دستى با استفاده از موادى چرب یا مرکب مخصوص به نام توشه/ Tusche متن را روى سنگ مى‏نوشت و نوشته یا تصویر به شکل برجسته روى سنگ حکاکى مى‏شد. بدین طریق متن به تعداد زیاد تکثیر مى‏شد. هر چند چاپ تصاویر رنگى از توانایى چاپ فارسى خارج بود اما نقاشى‏هاى خطی/ line-drawing مى‏توانست با متن چاپ شود و گاهى اوقات بعداً با دست رنگ‏آمیزى شود. تعداد قابل توجهى از این کتاب‏هاى مصور که کیفیت آن با گذشت زمان بهتر شده است، تقریباً از سال 1845 تا قرن حاضر در شهرهاى تهران و تبریز به چاپ رسیده است. همزمان با چاپ این کتاب‏ها، در دهلى، بمبئى و لکهنو نیز متون کلاسیک فارسى گاه با تصاویرى از هنرمندانى چون على اکبر که تصاویر زیباى شاهنامه بمبئى (1849) را رسم کرده همراه بود به چاپ مى‏رسید.

 شیوه تصویرسازى در دوران محمدشاه (48 - 1834) در آغاز، طبعاً دنباله‏رو شیوه‏هاى رایج لاکى و رنگ و روغن بود. اما بر اساس محدودیت‏هایى فن چاپ، نقاشى خطى تقریباً عبارت بود از سایه‏زدن به اضافه هاشور حصیرى یا نقطه‏کارى. ابوالحسن‏خان غفارى (که بعدها صنیع‏الملک خوانده شد) در اواسط سال 1840 بدین کار پرداخت. او با ساخت شش جلد نسخه‏خطى ماندگار از هزار و یکشب که در کتابخانه سلطنتى گلستان نگهدارى مى‏شود و شامل بیش از هزار صفحه نقاشى مینیاتور برگرفته از طرح‏هاى او گاه به دست خود او (میان سال‏هاى 55 - 1853)ست به تنهایى براى یک نسل معیارى براى مصورسازى کتاب‏هاى خطى و چاپ سنگى بر جاى گذارد.

 به نظر مى‏رسد در دهه نخست تاریخ چاپ سنگى یعنى 55 - 1845 م.، برجسته‏ترین چهره، على‏قلى خویى است که در فن قدیمى نقاشى خطى کار مى‏کرد.

 اما بعدها شیوه پیچیده‏ترى به رهبرى میرزا حسن اصفهانى که پسر میرزا سعید نقاش دربار و تحت نفوذ ابوالحسن‏خان غفارى بود به وجود آمد. تاریخ چاپ سنگى کتاب‏هاى مصور سراسر آکنده از نام‏آورترین هنرمندان بلندنظر و چهره‏نگاران طبیعت‏گراى ماهرى است که کتاب‏هاى تاریخى و ادبى را به وجود آورده‏اند. آنها داستان‏هاى عامیانه را با ساده‏ترین و پیش پا افتاده‏ترین تصاویر در کتاب‏هایى با جلدهاى کاغذى و کوچک، اغلب در کمتر از هشت صفحه مصور مى‏سازند.

 تا آنجا که من به یاد دارم تنها یک مقاله در زبان‏هاى اروپایى درباره این کتاب‏هاى مصور وجود دارد. استاد ایرج افشار و دیگر صاحب‏نظران ایرانى، این مقاله با ارزش را به فارسى [ترجمه و] منتشر ساخته‏اند. این مقاله، نگارگرى عامیانه ایرانى / L'Imagerie populaire d'Iran نام دارد که اثر پرفسور هانرى ماسه/  Henri Massé  در مجله هنرهاى آسیایى/ Arts Asiatiques( ش 7 (1960)، ص 178 - 163 است. در این مقاله، هانرى ماسه به طور خلاصه چگونگى پیشرفت چاپ سنگى مصور را دنبال کرده و آن را به این شکل طبقه‏بندى کرده است: 1 ) تصاویرى که با آثار کلاسیک آمده‏اند. ب ) تصاویرى که همراه با متون ادبى عامیانه چاپ شده‏اند و پاره‏اى از آنها کوچک و کم اهمیت‏اند. ج ) تصاویر مذهبى که اغلب آنها مربوط به واقعه کربلاست.

 هانرى ماسه در قسمت دوّم بیشتر به سنت‏هاى عامیانه و مشاهده زندگى روزمره و آداب و رسوم مردم مى‏پردازد. این مقاله بر اساس مجموعه با ارزش مدرسه زبان‏هاى شرقى/ écoles des Langues Orientales نگاشته شده است. چنانچه خوانندگان این کتاب علاقه‏مند به دست‏یابى به مجموعه وسیع‏ترى باشند مى‏توانند به بخش نسخه‏هاى خطى و کتاب‏هاى چاپى شرقى کتابخانه بریتانیا (موزه بریتانیاى سابق) مراجعه کنند (نک.  ضمیمه ش 2). بهترین راه براى نشان دادن تصویرى از جذابیت طبیعى این تصاویر، با وجود ارتباط اندک و غرورآمیز آنها با مینیاتورهاى معاصر، در قالب یک مقاله کوتاه، به نظر مى‏رسد بهتر باشد کتابى را برگزینیم که تا حد ممکن براى این مورد نمونه باشد. بدین منظور نسخه‏اى از خمسه نظامى را انتخاب کردم که در سال 1964 در تهران خریدارى کرده‏ام.

 تصویرگر این کتاب على‏قلى خویى است که در میان هنرمندانى که استعداد خود را وقف کتاب‏هاى سنگى کرده‏اند نه فقط پیشگام بلکه پرکارترین نیز هست. در طى سال‏هاى 1845 تا 1857 امضاى او در حداقل شش کتاب دیده مى‏شود. به جز این شش جلد، هشت مورد دیگر نیز وجود دارد که شاید به دلایل سبک‏شناختى بتوان با اطمینان به او نسبت داد (نک. ضمیمه 2) نقاشى‏هاى او تا پیش از متأثر شدن از روش ابوالحسن خان غفارى، به سبک معاصر قاجار بود. با این همه، على‏قلى به سبکى قدیمى‏تر که ریشه‏هاى آن به دوران فتح‏على شاه تعلق داشت متکى بود. در نگاره‏هایى که پادشاهان قاجار را با تخت و تاج‏هاى حجیم و بى‏روح نشان مى‏دهد گرایش به خشکى، سختى و سلسله مراتب دیده مى‏شود و معمولاً لباس‏ها شباهتى به لباس‏هاى معمول در اروپا مانند کت فراک و شلوار که از زمان محمدشاه در ایران عمومیت بیشترى یافت ندارد. تصاویر على قلى، با وجود محدودیت‏هاى تکنیکى و سادگى اصول چشم‏انداز و منظره (که در نقاشى‏هاى خطى بیش از نقاشى‏هاى مینیاتور و رنگ روغن جلب‏نظر مى‏کند) معمولاً جذاب و چشمگیر است. سى وهشت تصویر از او باقى است (نک. ضمیمه 1) که اکثر آنها (از جلمه تصاویر هفت گنبد بهرام) به سبک نسخه‏هاى دست‏نویس ضمیمه نظامى عهد تیمورى و صفوى ترسیم شده‏اند.

 درعین حال، على‏قلى کار خود را به تصاویر تکرارى که براى متن خمسه نظامى لازم بود محدود نکرده است، بدین‏گونه که در انجامه هفت پیکر فضا با ترسیم ترکیبى از مراحل مختلف فرایند چاپ سنگى احاطه شده است (تصویر شماره 1). در تصویر یاد شده، آماده‏سازى سنگ را تحت نظارت مالک آن که با لذت قلیان مى‏کشد مشاهده مى‏کنیم. ساختن مرکب و تقطیر آن و طرز دستگاه چاپ نیز مشغول به کار است. مردى با چهره‏اى خندان با پاهاى برهنه‏اش آن را به حرکت در مى‏آورد. دمپایى‏هاى او درست روبه‏روى او در کف اتاق قرار دارند. علاوه بر این تصاویر، همه سرفصل‏ها و دو حاشیه هر صفحه شعر، با نقش و نگار تزیین شده است. طراحى پرندگان و گل‏ها در قسمتى از صفحه که در متن کتاب نوشته نشده است، یادآور تصاویرى است که در دوران معاصر بر روى قلمدان‏ها و قاب آیینه‏ها کار شده است (تصویر ش 2).

 شگفت‏آورترین ویژگى این کتاب، گستردگى و تنوع نقاشى‏هایى است که در فضاهاى مثلث شکل ترسیم شده است که در وسط حاشیه خارجى هر صفحه با تغییر جهت دادن به زاویه نوشته‏هاى موربى که در ستون حاشیه‏اى نوشته شده به وجود آمده است. هر کس با نسخه‏هاى خطى شعر فارسى قرون پیشین آشنایى داشته باشد، با این فن برخورد داشته است. کتاب یاد شده بالغ بر 330 صفحه است و هر یک از مثلث‏ها به شکلى متفاوت از بقیه طراحى شده است (به استثناى چند صفحه که حاشیه آن پیچک‏هاى گلبوته‏اى دارد و یا صفحاتى که شامل نقش‏هایى است که در متن توضیح داده شده است. (تصویر ش 3، 4).

 همه این سه گوش‏ها طراحى خاص خود را داراست و در مخزن الاسرار تقریباً همه تصاویر حیوانات است. برخى از آنها موجودات خیالى [نقاشى‏] دنیاى قزوینى هستند. در خسرو و شیرین، صورت‏هاى منطقه البروج (برج‏هاى دوازده‏گانه) و تعداد قابل توجهى نیز تصاویر دیو و غول در لابه‏لاى آنها دیده مى‏شود. در لیلى و مجنون، حیوانات و پرندگان به طور پراکنده دیده مى‏شوند که حشرات و پرندگان به آن تنوع بخشیده است. نقاشى‏هاى دیو و غول در هفت‏پیکر نیز دیده مى‏شوند. که گاه با تصویرى ناگهانى از انسان یا بنا آمده‏اند و سرانجام در اسکندرنامه على قلى به اوج خود رسیده است. در این تصویرها اروپاییانى دیده مى‏شوند با کلاه سیلندرى که روى بالکن‏هاى عمارت‏هایى ایستاده‏اند که در اوایل قاجار به آنها کلاه فرنگى گفته مى‏شد. فرشتگان در لابه‏لاى شاخه‏هاى درختان مشاهده مى‏شوند و تصویرهایى تخیلى از کشتى‏هاى اروپایى رسم شده است. به ویژه کشتى نجار که پره‏هاى آن مانند چرخ گارى کشیده شده و براى جابه‏جایى روى آب از آن استفاده مى‏شود. و انسان‏هایى که به شکل مورچه و ملخ تصویر شده‏اند. کاریکاتورهایى از قشرهاى مختلف مردم از جمله حاج میرزا آغاسى، وزیر سالخورده و فاسد محمدشاه و هیولاهاى نامتجانسى که بعضى از آنها به شکلى جالب توجه تصویرگر احساس شرارت و نشاط است که جالب‏ترین و حیرت‏آورترین نقش‏هایى است که تا آن زمان به قلم او ترسیم شده است. باید پذیرفت که على‏قلى روحیه شاد و بى‏خیال خود را در کتاب‏هاى بعدى به شکلى از دست داده است. براى نمونه کارهاى او در شاهنامه بزرگ سال 1850م. کارى کاملاً معقول و عامه‏پسند است. اما در خمسه نظامى که باید نخستین کار بزرگ سفارشى او باشد انسان حس مى‏کند که احساس مسئولیت، شوخ‏طبعى و قدرت تخیل او در مقابل فن‏آورى جدید به کلى رنگ باخته است. از دلایل این امر شاید نوع کار اوست که به سفارش ناشر انجام گرفته است. شاید هم او به سادگى احساساتش را پس زده باشد.

 به هر حال، کارهاى او در خمسه نظامى به عنوان بهترین و منحصر بفردترین کار در کتاب‏هاى چاپ سنگى فارسى برجاى مانده است و مى‏توان با اطمینان اظهار داشت که على‏قلى در کنار معاصران با اعتبار خود که در حاشیه دربار کار مى‏کردند موقعیت چندان مناسبى نداشته است.

 اطلاع از کم و کیف این گونه کتاب‏هاى مصور، این که چگونه افرادى به دنبال مینیاتور مى‏رفته‏اند و آیا سرمشق و راهنمایى داشته‏اند و یا هرگز به نقاشى رنگى یا رنگ و روغن نیز پرداخته‏اند، مسلماً موضوع جالب توجهى است. مى‏دانیم که آثار مصطفى ترکیبى از نقاشى لاکى و رنگ و روغن و کتاب‏هاى مصور بود، اما او نسبت به بقیه جدیدتر و باید او را استثنا دانست. چرا نام خوانسارى (منسوب به دهکده‏اى نزدیک اصفهان) در این کار بسیار دیده مى‏شود؟ پاسخ به پرسش‏هایى از این دست احتمالاً باید توسط محققان ایرانى پاسخ گفته شود. اسناد مربوط به آنها و اسنادى که نشان‏دهنده نسبت‏ها و ارتباطهاست در تهران و تبریز در انتظار پژوهشگران است. در هر حال هنر تصویرگرى که در کتاب‏هاى چاپ سنگى فارسى در قرن نوزدهم به وجود آمد تقریباً در حوزه‏اى خارج از گستره هنرهاى ترسیمى است که تحت‏نظر دربار قاجار قرار داشته است و مجموعه‏داران متوسط و معمولى توانسته‏اند نمونه‏هاى اصل آنها را تهیه کنند.

 

 ویژگى‏هاى خمسه نظامى تهران 1264 ه ./1848م.

 قطع رحلى (20*33 سانتیمتر)، 330 صفحه، خط نستعلیق، قسمت اصلى در 4 ستون 23 سطرى (هر  صفحه)، حاشیه مورب، در 2 ستون 44 خطى (هر صفحه)، کاتب على‏اصغر تفرشى. چاپ بنگاه (صناعت‏کارى) عالى شأن محمدرضا. سرفصل شعر تزیین شده است:

    مخزن الاسرار   ص      2

    خسرو و شیرین   ص    30

    هفت‏پیکر   ص  158

    اسکندرنامه (1)   ص  216

    اسکندرنامه (2)   ص  289

 (- صفحات در کتاب شماره‏گذارى نشده است).

 38 تصویر از على‏قلى خویى که در کنار اشعار آمده‏اند:

 

    نوشیروان و جغدها در ده ویرانه (رقم‏دار)  ص 13

    فریدون و غزال ص 17

    زاهد در میخانه‏  ص 19

    نشان دادن تصویر خسرو به شیرین  ‏ص 40

    خسرو پنهانى آب‏تنى کردن شیرین را تماشا مى‏کند  ص 43

    به شکار رفتن خسرو و شیرین  ‏ص 48

    خسرو و شیرین نشسته بر تخت، گوش به داستان سپرده‏اند  ص 51

    نبرد خسرو با بهرام چوبین (رقم‏دار)  ص 55

    فرهاد در برابر خسرو  ص 66

    دیدار شیرین و فرهاد در کوه بیستون  ‏ص 69

    خسرو در کنار شکر اصفهانى  ‏ص 75

    خسرو در قصر شیرین ‏ص 79

    خسرو سرگرم رقص و موسیقى  ‏ص 88

    تندى خسرو با دایه شیرین  ‏ص 93

    کشته‏شدن خسرو  ص 100

    دیدار مجنون با پدرش (تصویر ش 3)     ص 120

    سرزنش کردن مجنون، قبیله نوفل را    ص 125

    جنگ در قبیله‏   ص 126

    مجنون خبر ازدواج لیلى را از شترسوار بیگانه مى‏شنود  ص 131

    مجنون کنار حیوانات در بیابان‏  ص 135

    ملاقات سلیم و مجنون   ص 141

    خوشآمدگویى سلم بغدادى به مجنون  ‏ص 145

    لیلى و مجنون با حال نزار دست در دست  ‏ص 150

    گرز بهرام، ضربه شاهانه   ‏ص 173

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر سیاه‏پوشان   ‏ص 179

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر زردپوشان   ‏ص 185

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر سبزپوشان‏   ص 188

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر قرمزپوشان‏   ص 191

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر آبى‏پوشان‏    ص 195

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر چوب صندل‏   ص 200

    بهرام گور و شاهزادگان در قصر سفیدپوشان‏     ص 204

    بهرام گور و چوپانى که سگش را به دار آویخته‏   ص 209

    نبرد اسکندر و زنگى (رقم‏دار) (تصویر ش 4)    ص 230

    اسکندر در حال حمله به داریوش در حال افتادن‏   ص 241

    نبرد اسکندر و روس‏ها    ص 274

    کمند انداختن اسکندر براى پهلوان روسى (رقم‏دار)   ص 278

    خضر در حال نوشیدن آب حیات، همراه با اسب      ‏ص 285

    بسته شدن راه یأجوج و مأجوج با دیوار اسکندر       ص 321

 علاوه بر موارد بالا تصویرى از ترتیب چاپ سنگى در صفحه 215 وجود دارد و در اکثر صفحات نیز در وسط حاشیه‏ها در فضایى مثلثى شکل تصویرى خیالى نقش گردیده است.

 

 

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب