نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - دوشنبه ۱٧ شهریور ۱۳٩۳

 

فرانسیس ریشار

ترجمه : سیدمحمدحسین مرعشی

بر روی برگ بدرقه نسخه‌ای فارسی از کتابخانه ملی فرانسه دستورالعملی وجود دارد که در سال­های پایانی سده دهم هجری در امپراتوری عثمانی نسخه‌برداری شده است. این دستورالعمل‌ که شیوه‌های مختلف رنگ‌آمیزی کاغذ به رنگ‌های مختلف است با روشی نگاشته شده که رمزگشایی آن دشوار می­نماید.

این دستورالعمل که با شیوه‌های رنگ‌آمیزی پارچه تفاوت دارد و در پایان سده نهم هجری کاربرد داشته و ظاهراً در هیچیک از رساله فارسی شناخته شده وجود ندارد.

اهمیت یادادشت‌های کوتاه آغاز و پایان نسخه‌های خطی بر همگان آشکار است. حتی اگر یادادشت های صفحات آستر و بدرقه نسخه باشد که دقیقاً پس از پایان نسخه‌برادری،بیشتر به دلیل تعمیر صحافی یا مرمت مجلد بدان افزوده می‌شد، اغلب دارای نوشته‌هایی است که برای سالیابی نسخه و مالکان یا خوانندگان آن، قابل استفاده است. بدین قرار، در این صفحات، سیاه مشق یا طرح­های اولیه، نشان مالکیت - که گاه با نقش مهر همراه است، شعر، دعا، تاریخ وقایع متفرقه (تولد، حوادث تاریخی) و چکیده‌هایی از تذکره‌ها، نسخه‌های دارو، یادداشت‌های قیمت یا سیاهه‌ها کتابخانه‌ها مشاهده می­کنیم.

این‌گونه نوشته­ها و یادادشت‌های گوناگون، معمولا در فهرست های نسخه های خطی  درج می‌شوند. گاه نیز متأسفانه به قدر کافی بدان­ها پرداخته نمی‌شود. برخی از این یادادشت‌ها برای تاریخنگاران بسیار مفیدند و ارزش آنها بسیار فراتر از بررسی ساده در ارائه یک متن مکتوب است.

نظر به اینکه دستور العمل تهیه داروهای چشم­درد، دندان­درد و یا ترکیباتی با خواص مختلف در برگ‌های آستر و بدرقه نسخه‌ها بسیارند، نظر مطالعه کنندگان را در اینجا به یکی از دستورالعمل های بسیار شاذ و پر اهمیت مورد تحقیق در زمینه یکی از عناصر اصلی نسخه خطی، یعنی کاغذ، جلب نماییم.

نسخه 1787 مخزن افزوده کتابخانه ملی فرانسه (Blochet / 1464;248-249)، در قطع کوچک (5/17×5/12)، در سال 1912 به تملک ارنست لورو / Ernest Leroux، کتابفروش پاریسی درآمده و مشخص نیست پیش از آن به کدام مجموعه تعلق داشته است. این نسخه، ناشناخته و بی‌تاریخ است اما می‌توان تاریخ تولید آن را پایان سده نهم هجری برآورد کرد. در برگ‌های 3پ و 195 نسخه، معیار جمالی و مفتاح ابواسحاق شمس فخری اصفهانی کتابت شده است. جدول‌های زرنگار، چهار سرلوح مذهّب در ابتدای چهار فنّ )یا فصل( کتاب از ویژگی‌های هنری نسخه‌پردازی عثمانی در پایان دوران سلطان محمد ثانی‌(1418م) یا دوره بایزید ثانی (1812 – 1481) است.

کاغذ مورد استفاده در این نسخه، شرقی است و دارای ته خط های عمودی سه تایی، و ترکیب ده نیم‌برگ (از گونه پنج برگی) است. جزوها، به غیر از جزو پایانی که چهار برگی است. صحافی نسخه، فرنگی و متأسفانه در تاریخی بسیار متأخّر بازسازی شده امّا در منشأ عثمانی آن نمی‌توان تردید کرد.

ظاهراً، این نسخه تا سده گذشته، در امپراتوری عثمانی بوده، زیرا نقش مهرهای موجود در کتاب، متعلق به یکی از آخرین مالکان کتاب، محمدطاهر، با تاریخ 1268 قمری (1851 میلادی) است. در برگ 3، نشان مالکیت مالکی پیشین تراشیده شده و تنها آخرین جزء نام او: [...] نقشبندی، قابل تشخیص است.

سومین مالک، سیف‌الدین، نیز نشان مالکیت خود را بر برگ 195 گذارده است. او  باید همان سیف‌الدینی باشد که نقش مهر بیضی شکل او که قسمت  بزرگی از عبارت دعایی آن پاک شده، در برگ 195 دیده می‌شود. تاریخ مهر، بر اساس شکل آن، احتمالاً باید  اواخر سده شانزدهم یا سده هفدهم باشد.

به نظر می‌رسد، دو رباعی فارسی برگ 195پ به قلم همین سیف‌الدین باشد. یکی یادآور مقامات و دیگری الگوی آوازی (Avaza) است. به احتمال فراوان دو یادداشت مختصری که به طور اریب، در رو و پشت برگ 197 نوشته شده،  بدون شک به قلم اوست. در هر حال، به نظر می‌رسد کاری معاصر باشد در پشت برگ 197 این متن نوشته شده است:

«طریق رنک کردن کاغذ زاغ سفید را سلایه کردن بآب اندازد کاغذ را بآب زاغ بکشند بعد از آن بخشکانند و رنک را کوفته در میان دیک یا قزانچه بریزد و آب نیز بریزد و بسیار بجوشاند چه قدر بیش جوشد خوش رنک میشود بعد از آن آب را صاف کنند کرم کرم کاغذ را در میان آب اندازد بجنباند بعد ازو بردارد و بخشکاند و بعد ازو آهار کند کاغذ سبز کل زنبق را کوفته و آبش را صاف کرده و زنکار را صلایه کرده بآن آب ریزد و کاغذ را بآن آب بکشد بعد از آن بخشکاند کاغذ زرد آب کل اصفهانی کرفته کاغذ را بآب زاغ بکشند و در میان او بجنبانند.»

 در روی همین برگ 197، این یادادشت همچنان با همان قلم ادامه می‌یابد:

«رنک ارغوانی زاغ سفید را سلایه کرده [... آن؟] به یکمن آب زده کاغذ را فرو برده خشک کنند بغمی سرخ را کوفته خیسانیده یک شبانه‌روز بغوام آرند رنک بنفش بطریق مذکور بزغاب کشیده و بغمی بنفش سلایه نموده بغوام آرند کاغذ را بکشند رنک سبز[ه][1] زنبق کبود را کرفته بآب او یکمن آب او را یک مثقال [و] نیم زنکار سلایه نموده داخل کنند رنک نارنجی بزغاب کشیده زنجه چوب را سلایه  نموده بقوام آرند بزردآب کل اسفهان بکشند والسلام و الرعایت[2]

در برگ 197، عددهایی نوشته‌ شده که هریک از آنها معادل یک حرف به شمار می آیند. این نسبت ارزش گذاری بر اساس نظامی است که ژرژ ایفره (Georges Ifrah, 1996: II, 270 – 271) مطابق نسخه‌ خطی دیگر، آنها را توصیف کرده، اما تفسیرهای او بسیار فرضی است. بدین قرار کلمه «رنگ» را با 2، 5، 2 نشان داده‌اند: بدین صورت که به ترتیب روی اولین عدد، دو نقطه به صورت افقی و روی هر یک از دو حرف بعد یک نقطه قرار داده شده و کلمه «بنفش» را با اعداد 2، 5، 2،‌2،‌ 5،‌ 8،‌ 3، روی عدد  اوّل دو نقطه افقی و روی اعداد دوم، سوم، پنجم و ششم یک نقطه و روی عدد آخر سه نقطه مثلثی شکل گذارده شده است. غلط‌های املایی فارسی بسیارند. به نظر نمی‌رسد این دو متن کوتاه، چکیده نسخه برداری شده از رساله های فارسی باشند، اما ممکن است نسخه برداری عثمانی، آشنا با این نظام عددی که همچنان در سده‌های شانزدهم و هفدهم، در محاسبات و امور دیوانی، کاربرد داشته، آن را از متنی برداشته باشد. اما هنوز برای ما معلوم نیست به چه دلیل مالک نسخه (یا این نسخه‌برادر حرفه‌ای؟‌) به فنون رنگ‌آمیزی کاغذ علاقه داشته است.

ترجمه (در اغلب موارد با گمان) این متن کوتاه می‌تواند چنین باشد.

[گ . 197پ] روش رنگ کردن کاغذ: زاغ سفید را کوبیده در آب ریخته، کاغذ را در آن پهن کنند. بگذارند تا خشک شود. رنگ کوفته را در میان دیگ یا قزقانچه ریخته و آب نیز بریزند. بسیار بجوشانند هر چه بیشتر بجوشد، رنگ خوشتر شود. سپس آب را در حالی که کاملاً داغ است صاف کرده کاغذ را در میان آن غوطه‌ور کنند و آن را تکان دهند. سپس کاغذ را بیرون کشیده، آن را خشک کنند سپس آهار کنند.

کاغذ سبز، گل زنبق را بکوبند و آب آن را صاف کرده، زنگار کوبیده شده را در این آب ریزند، کاغذ را در آن پهن کنند و سپس خشک نمایند.

کاغذ زرد (یا به رنگ زردآب)  با گِل اصفهانی‌[ساخته می‌شود] (اگر گُل اصفهانی بخوانیم، ممکن است گل قرطم اصفهانی باشد) کاغذ را در محلول آب زاغ غوطه‌ور ساخته، حرکت دهند.

[برگ 197] «برای رنگ ارغوانی، پس از ساییدن زاج سفید [...] آن را در یک من[3] آب می ریزیم، کاغذ را در آن غوطه ور می کنیم و می گذاریم تا خشک شود. پس از کوبیدن بقم سرخ، یک شبانه روز آن را می خیسانیم و میگذاریم قوام آید.

برای رنگ بنفش، همانطور که گفته شد، [کاغذ] را در زگاب[4] غوطه ور کرده، محلولی غلیظ از بغم بنفش ساییده شده، ساخته، کاغذ را در آن غوطه ور می کنیم.

برای رنگ سبز، زنبق کبود را گرفته، یک من آب، یک مثقال و نیم زنگار ساییده شده به آب آن می افزاییم و هم می زنیم؟.[5]

رنگ نارنجی: [کاغذ] را در زگاب فرو می بریم، زُنجه چوب ساییده شده را غلیظ کرده در زردآب گل اصفهان [یا گل قرطم اصفهانی] غوطه ور می کنیم. درود و ملاحظه.

این دستورالعمل ها، با آنکه رمزگشایی شان دشوار است، اما خالی از فایده نیستند. در ضمن، با وجود کوتاهی می­توانند به مدارک مورد مطالعه و انتشار یافته ایو پورتر/ Yves Porter (1992: 42-51)  اضافه شود و اطلاعات ما را در زمینه فنون هنر کتاب، کامل کند. در واقع، متن­هایی از این گونه، بسیار اندکند.

خواندن و یافتن معنای برخی کلمه ها یا اصطلاحات مانند زگاب، زُنجه چوب، گُل یا گل اصفهان(ی) دشواری هایی ایجاد می کند. در مورد اخیر، برای فهم معنای کل اصفهانی، به جای واژه دور از ذهن گِل اصفهانی (terre de Cimolée) که کاربرد آن در اینجا بعید می نماید واژه گُل اصفهانی - گُلی در رنگرزی، برای گرفتن رنگ زرد- را بیاوریم. می­توان چنین انگاشت شیوه ای کوتاه نویسی برای واژه گل کاجره اصفهانی (fleur de carthame d’Isphahan)، همان گل قرطم باشد.

در عین حال، در این دستورالعمل به وضوح مشاهده می شود که زاج یا زاغ به عنوان دندانه (ماده تثبیت رنگ) به کار می رود. با تثبیتی این چنین، همه الیاف کاغذ به بهترین صورت رنگ می پذیرد.

 درباره رنگها بسیار واضح و روشن سخن گفته شده است. برای نمونه رنگ سبز که داخل دیگ ساخته می شود و مدتی طولانی جوشانده می شود.

البته آهار نشاسته پس از رنگ شدن و خشک شدن کامل کاغذ صورت می پذیرد. در اینجا تنها پنج دستورالعمل رنگ آمیزی دیده می شود. دستورالعمل ساختن رنگ سبز که ماده اصلی آن زنبق کبود و زنگار با اندکی تفاوت، دوبار تکرار شده است.

رنگ زردآب، با گل بغم (اگر کلمه «کل» در متن اصلی را گُل بخوانیم) ساخته می شود. اما دستورالعمل چندان واضح نیست.

قابل توجه آن که در اینجا هیچ ذکری از رنگ شدن کاغذ با زعفران به میان نیامده است.

از گل اصفهان (بغم، بقم)، همانطور که انتظار می رود، برای تهیه رنگ ارغوانی استفاده می شود (م‍ای‍ل‌ ه‍روی‌، 1372، 509) – رنگی که با قرار گرفتن در معرض هوا به رنگ قرمز در می آید. برای تهیه کاغذ بنفش نیز از این روش استفاده می شود، احتمالا با استفاده از دندانه گِل پاک (آلومین). رنگ نارنجی از مخلوط گُل اصفهان (زرد بغم) و صمغی چوبی (زنجه چوب) به عمل می آید.

مقایسه این دستورالعمل ها با برخی دستورالعمل ها در دارونامه ها متاخر وجود دارد بسیار جالب توجه خواهد بود. در این دارونامه ها نیز روش رنگ کردن انواع پارچه ها، در ایران عصر صفوی[6] یا هند دوران گورکانیان، آورده شده است. شاید بشود این مطالب پراکنده را به شکلی تصحیح و تکمیل نمود.  

 

Bibliographie

Blochet, E., 1934, catalogues des manuscrits persans de la Bibliothèque nationale, Paris, Bibliothèque nationale, vol. IV, IV + 484 p.

Ifrah, G., 1994, Histoire Universelle des chiffres, Paris, Laffont, II,1010 p. (à la page 271 l'auteur reproduit une page de manuscript oû ce systeme est expliqué).

م‍ای‍ل‌ ه‍روی‌، ن‍ج‍ی‍ب‌، ک‍ت‍اب‌آرای‍ی‌ در ت‍م‍دن‌ اس‍لام‍ی‌ (م‍ج‍م‍وع‍ه‌ رس‍ائ‍ل‌ در زم‍ی‍ن‍ه‌ خ‍وش‍ن‍وی‍س‍ی‌، م‍رک‍ب‌س‍ازی‌، ک‍اغ‍ذگ‍ری‌، ت‍ذه‍ی‍ب‌ و ت‍ج‍ل‍ی‍د. ب‍ان‍ض‍م‍ام‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ واژگ‍ان‌ ن‍ظام‌ ک‍ت‍اب‌آرای‍ی) .– م‍ش‍ه‍د: آس‍ت‍ان‌ ق‍دس‌ رض‍وی‌، ب‍ن‍ی‍اد پ‍ژوه‍ش‍ه‍ای‌ اس‍لام‍ی‌، ۱۳۷۲. (نود و یک + 1048)

Porter, Y., 1992, Peinture et art du livre. Essai sur la literature technique indo – persan, Paris – Téhéran, Institut français de recherche en Iran (Bibliothèque iranienne, no 35), 246 p.

Tureyya, M., 1971, Sicill-i Osmani, Westmead, Gregg International Publishers (reprint de l'édition d'Istanbul, 1308-1315/1890-1897), t. III, 621 p.

 

 



[1] نویسنده مقاله، در اینجا حرف «ه» را به متن اصلی افزوده است(؟).

[2] والدعا

[3] نویسنده، واحد اندازه گیری وزن «من» را، با تردید، «سه» معنا کرده است. (مترجم)

[4] نویسنده این واژه را محلول زاج ترجمه کرده است. با توجه به آنکه اصطلاح زگاب، در متون فارسی وجود دارد (رک. فرهنگمعین)، صحیح تر آن است که واژه به کار رفته در متن را بیاوریم. (مترجم)

[5] ترجمه این عبارت به فرانسه، که برای نویسنده مقاله نیز علامت سؤال داشته، چندان واضح نیست. این عبارت، در متن اصلی روشنتر است: «بآب او، یکمن آب او را ، یک مثقال نیم زنگار سلایه نموده، داخل کنند» که به فارسی امروز می توان چنین نوشت: به آب آن، برای هر یک من آب، یک مثقال و نیم زنگار ساییده شده می افزاییم.

[6] برای نمونه، در حاشیه های برگ های 2پ  به بعد نسخه Suppl. Persan 341 کتابخانه ملی فرانسه، که رونوشتی است از رساله­ای پزشکی، به زبان فارسی، به تاریخ 1063 ق، دستورالعمل های کوتاهی درباره رنگ آمیزی با نیل و غیره آمده است.

 

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب