نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
The Persian manuscripts of Houtum-Schindlers نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - شنبه ٢ شهریور ۱۳۸٧

" The Persian manuscripts of the late Sir Albert Houtum-Schindlers ".  in " Royal Asiatic Society " October, 1917.

نسخه‌های خطی سر آلبرت هوتم ـ شیندلر

نوشته ادوارد گرانویل براون

در میان اروپاییان به ندرت می‌توان شخصیتی مانند آلبرت هوتم (Albert Houtum) یافت که چنین دانش عمیق و گسترده‌ای از ایران داشته باشد. هوتم از آن دسته شخصیت‌های علمی و متواضعی بود که به علم بیش از انتشار آثار خود اهمیت می‌داد و در همه حال، آمادة عرضة تمام دانسته‌های خود به شاگردانش بود. لرد کرزن (Lord Curzon)، از بی‌دریغ بودن او در نشر دانش، در مقدمه کتاب گرانقدر خود، ایران (Persia) (ج یک، ص دوازده ـ سیزده، لندن، 1892) چنین نوشته است‌:
«در شروع کار با اقتدار و در همراهی بی‌دریغ بود. ژنرال آ. هوتم شیندلر یک نجیب‌زاده بود که در خدمت به فرهنگ ایران، در مشاغل مختلف، خدمات پرارزشی انجام داد.
اگر کمک‌های بی‌دریغ او نبود بدون شک، من دچار مشکل و خطا می‌شدم. بسیار اندکند کسانی که خود شایسته تألیف کتاب پرارزشی باشند اما دیگران را یاری کنند تا کیفیت کتاب مشابهی را بهبود بخشد ... هوتم شیندلر، نسبت به کسانی که از تهران بازدید می‌کردند و حتی کسانی که مدت زیادی در آنجا اقامت داشتند، مهمان‌نوازی خاصی داشت. برای این‌جانب سبب خرسندی بسیار بود که ایشان پس از بازگشت به کشور تصمیم گرفتند در فنستانتون اقامت گزینند که با کمبریج، تنها ده مایل فاصله داشت و من می‌توانستم ایشان را ملاقات کنم. برای یک محقق که مدت زیادی جهت یافتن موضوع و مطالب مورد نظر خود وقت می‌گذارد، سخت‌ترین کار بخشیدن کتاب‌ است؛ کاری که این دانشمند به راحتی انجام می‌دهد». 
در 1901 در نشریه انجمن سلطنتی آسیایی (JRAS, vol.xxxiii,pp.411-46 and 611-704)‌، گزارشی از یک نسخه خطی نادر و یا دست کم کمیاب، دربارة تاریخ اصفهان منتشر کردم که سر جان ملکوم آن را در 19 می 1827، به انجمن آسیایی معرفی کرده بود. همان‌‌طور که گفته‌ام، این کتاب بر اساس کتابی به زبان عربی اثر مفضّل بن‌سعید مافروخی، در 421 ق.، سیصد سال پیش از ترجمة فارسی آن، تألیف شده است. در یکی از دیدارهایم با آلبرت هوتم شیندلر، او علاوه بر یک نسخه از ترجمه فارسی این اثر، یک نسخه جدید و خوب از صورت عربی آن، در اختیار من گذاشت‌، این نسخه ارزشمند را با یادداشتی به مضمون زیر، از ایشان دریافت کردم:
«پروفسور براون عزیز ـ این کتاب کوچک را به عنوان یادگاری از من بپذیرید/ ارادتمند شما، آلبرت هوتم شیندلر هر پژوهشگر و کتاب‌دوستی، این سخاوت و بخشندگی را تحسین می‌کند، کاری که من هرگز فراموش نخواهم کرد.
آلبرت هوتم شیندلر بسیار اندک از خود و زندگی‌اش صحبت می‌کرد و آن اندک زندگی‌نامه موجود از ایشان نیز مربوط به گفته‌های پسرش ال. هوتم شیندلر است که تا حدودی با او مراوده داشتم.
زندگی‌نامه و آثار سر آلبرت هوتم: «ژنرال سر آلبرت هوتم ـ شیندلر در 24 سپتامبر 1846 متولد شد و در 1868 در سرویس تلگراف هند و اروپایی در ایران مشغول به کار شد. در آنجا، تحت نظارت (Colonel Sir John Bateman Champain)  و دیگر مدیران سازمان، شایستگی خود را نشان داد. او در سال 1876‌، از کار خود استعفا داد و به عنوان مشاور مخبر‌الدوله در امور تلگراف مشغول شد؛ پس از مدتی وزیر تلگراف ایران شد و خطوط تلگراف بسیاری برای ایران طراحی کرد. او برای پیشبرد تلگراف و طرح‌های معدن و راه‌سازی،‌ به دور‌افتاده‌ترین نقاط قلمرو شاهنشاهی سفر کرد. از این رهگذر، دانش بسیاری نسبت به جغرافیا و لهجه‌های مختلف ایران به دست آورد.
آلبرت‌ هوتم، در سال 1893، به عنوان نخستین مدیر بانک تازه تأسیس ایران (بانک شاهی) و مدیر فعالیت‌های معدن‌کاوی در ایران معرفی شد. پس از مدتی، به مدیریت بازرسی بانک منصوب شد و پنج سال در آن جا خدمت کرد. سپس به عنوان مشاور ارشد، وارد امور خدماتی حکومتی شد؛ هم زمان مسئولیت ادارة گذرنامة تهران را نیز به عهده داشت.
هوتم به خاطر خدماتش به دولت هند، در ادوار مختلف، به دریافت دیپلم‌های CIE، در سال  1900 و KCIE در سال 1911، نایل آمد. وی در سال 1911، بازنشسته شد و باقی عمر را در انگلستان گذراند.
هوتم عضو انجمن جغرافیای انگلیس، هلند، آلمان و اتریش، همچنین انجمن سلطنتی آسیایی و انجمن‌های زمین‌شناسی و حیات وحش اتریش بود. از آثار او در این زمینه، مقاله‌ای است که در آن، زندگی گونه‌های مختلف بز کوهی در جنوب ایران را بررسی کرده است. گونه جدیدی را که او مطالعه کرده بود، «تراگلاپوس هوتم شیندلری» نام نهادند.
آثار متعددی که از وی به چاپ رسیده است، عبارتند از‌:
1ـ مطالبی دربارة بلوچستان ایران، 1877. به قلم ال. هوتم شیندلر، فرزند سر آلبرت هوتم./ Notes on Persian Balúchistán, 1877.
2ـ سفر به مناطق ناشناخته خراسان،  77-1876‌/ Reisen in unbekannten Gegenden Chorasan's in 1876-77
3ـ سفر به جنوب غرب ایران (با 2 نقشه)، 8-1877‌/ Reisen im südwestlichen Persien (with 2 maps), 1877-8.
4ـ سفر به شمال ایران (با یک نقشه)، 1877‌/ Reisen im nördlichen Persien (with 1 map), 1878
5ـ سفر به جنوب ایران (با یک نقشه)، 1879/ Reisen im südlichen Persien (with 1 map), 41879. 
6ـ سفر به شمال غرب ایران (با سه نقشه) 2-1880 / Reisen im nordwestlichen Persien (with 3 maos), 1880-2.7ـ ایران شرقی (با یک نقشه)، 1896./ Eastern Persian "Irák (with 1 map), 1896  8ـ مسیر مارکوپولو در جنوب ایران، 1881/ Marco Polo's Itinerary in Southern Persia, 1881. 
9ـ مارکوپولو، 1998/ Marco Polo's Camadi, 1898
10ـ مارکوپولو، آلبر شل و یادداشت‌های الموت، 1909/ Marco Polo's Arbre Sol, and Notes on Alamút, 1909  
11ـ مطالبی دربارة برخی یافته‌های باستان‌شناسی حوالی دامغان،  1876‌/ Notes on some Antiquities found near Dámghán, 1876
12ـ مطالبی دربارة دماوند، 1888/ Notes on Damávand, 1888 
13ـ مطالبی دربارة رود کُر در فارس، 1891/  Notes on the Kur River in Faŕs, 1891
14ـ مطالبی دربارة صابئین، 1892/ Notes on the Sabaeans, 1892 
15ـ مطالبی تاریخی در جنوب غرب ایران، 1878 / Historical Notes on South - Western Persia, 1878
16ـ دریاچه‌ای جدید میان قم و تهران (با نقشه)، 1888/ On the New Lake between Kum and Teheran (with map), 1888
17ـ دربارة مسافت فرسخ، 1888‌/ On the Length of the Farsakh, 1888
18ـ پارسیان ایران و زبانشان، 1881/ Die Parsen in Persien, ihre Sprachem u.s.w.,1 1881.
19ـ مطالعه عمیق‌تری درباره کرد‌ها، 1886/ Beiträge zum Kurd. Wortschatze, 1882.
20ـ مطالبی درباره کردها، 1882/  Weitere Beiträge zum Kurd. Wortschatze, 1886
21ـ مطالب تازه‌ای دربارة پژوهش بر روی کانی‌ها، 1881/ Neue Angaben über die Mineralreichthümer Persiens, 1881
22ـ زمین شناسی شمال غرب ایران، 1882 / Geologie d. Gegend zwischen Sabzwár und Mesched, 1886
23ـ زمین‌شناسی منطقه میان سبز‌وار و مشهد، 1886/ Geologie D. Gegend zwischen Sabzwar und Mesched, 1886 
24ـ فرهنگ عبری ـ فارسی، 1919/ Eine Hebräisch-Persische Handschrift, 1909 
25ـ اقلیم شناسی ایران، 1919/ Klimatafeln aus Persien, 1909
26ـ سیر نزولی مغول‌ها در ایران، 1880/ Coinage of the Decline of the Mongols in Persia, 1880
27ـ کنکاش در خزانه سلطنتی ایران، 1897‌/ Curiosities in the Imperial Persian Treasury, 1897
28ـ سفر دوم شاه به اروپا، 1879‌/ The Shah's Second Journey to Europe in 1878, London, 1879
29ـ لهجه سمنانی، 1877/ Der Semnánische Dialect, 1877
30ـ کلمه «گُلی»‌، 1910/ The Word 'Scarlet', 1910
سایر کتاب‌ها و نوشته‌های او در مجلات پژوهشی چاپ شده است. گزارش‌های ویژه‌ای درباره معدن فیروزه و مقالاتی در دایره‌المعارف بریتانیکا و نیز گزارش‌هایی برای وزارت خارجه و دولت هند نیز از او باقی مانده است.
پس از درگذشت هوتم شیندلر، همسرش کتابخانة او را به فروش گذاشت، من که از این امر آگاه شدم، توانستم کتابخانه او را همراه با کتابخانه فارسی‌اش را در 5 ژانویه 1917، خریداری کنم. باقی کتاب‌های او را هفر (W. Heffer) از کمبریج خرید. در اینجا لازم می‌دانم از سرکار خانم شیندلر که در ارزش‌گذاری بر روی این مجموعه گران‌بها برای من تسهیلاتی قائل شدند تشکر کنم.
شیندلر بارها کتاب‌هایش را خوانده و در حاشیه آن‌ها یادداشت‌هایی گذارده است. کتاب‌ها به مرور زمان بسیار فرسوده شده‌اند و من به دقت از آن‌ها نگه‌داری می‌کنم. شیندلر پیش از فوت، قسمت زیادی از یادداشت‌هایش را از بین برد. تنها دست‌نوشته‌هایی درباره سنگ‌های گران‌بهای قم و کاشان و یادداشت‌هایی دربارة خواجه رشید‌الدین فضل‌الله از او باقی مانده است. من هرگز کتابخانه‌ای بدین کوچکی، حدود 56 جلد نسخه خطی، و در عین حال این همه مفید برای مطالعه در یک زمینه خاص ندیده‌ام. موضوع‌هایی همانند شعر و یا نثر موزون یا مطالب فلسفی و مذهبی زیاد خوشایند او نبود. به یاد دارم در ایران، روزی از او پرسیدم آیا به تصوف اعتقاد دارد جواب داد‌: «خیر». چه فایده دارد سعی کنیم مردمی را دریابیم که خود معنی خود را نمی‌فهمند؟ تعداد قابل توجهی از کتاب‌های او از کتابخانه دو شاهزاده معروف قاجار، فرهاد میرزا معتمدالدوله و بهمن‌میرزا بهاءالدوله جمع‌آوری شده‌اند؛ این نسخه‌های خطی عبارتند از :
1ـ روضه الابرار (ترجمه نهج‌البلاغه)
2ـ مقالات شیخ رکن‌الدین علاءالدوله سمنانی
3ـ روضه اولی الالباب (تاریخ بناکتی)
4ـ طبقات محمود شاهی گجرات
5ـ مجمل فصیحی خوافی
6ـ نسخ جهان آرا
7ـ خلد برین
8ـ تاریخ سلطانی
9ـ زبدﺓ‌التواریخ در انساب و احوال
10ـ زبدﺓ‌التواریخ سنندجی
11ـ زینه‌التواریخ
12ـ احسن‌القصص
13ـ شمس‌التواریخ
14ـ عقدالعلی للموقف الاعلی
15ـ مواهب الهی (تاریخ آل مظفر)
16ـ مطلع السعدین و مجمع البحرین
17ـ ظفرنامه شرف‌الدین علی یزدی
18ـ سلسله‌النسب صفویه
19ـ تاریخ عالم آرای عباسی تألیف اسکندر منشی
20ـ تاریخ آل قاجار
21ـ تاریخ ذوالقرنین
22ـ تاریخ میرزا مسعود و غیره
23ـ گلدسته گلشن راز در تعریف سلطان محمد عادلشاه
24ـ منتخب اللباب (جلد سوم)
25ـ رساله فی محاسن اصفهان للمافروخی
26ـ تاریخ اصفهان
27ـ نصف جهان فی تاریخ اصفهان
28ـ تاریخ دارالامان قم
29ـ تاریخ مازندران ظفرالدین
30ـ شرف‌نامه شرف‌الدین بتلیسی
31ـ ترجمه سیرالنبی
32ـ نفحات الانس
33ـ تذکره الشعرای دولت شاه
34ـ تذکره دلگشا
35ـ مخزن‌الاسفار
36ـ هفت اقلیم امین احمد رازی
37ـ نزهه‌القلوب
38ـ خاتمه روضه‌الصفا (2) عجایب الاشیا
39ـ شهرستان و عجایب‌المخلوقات و غیره
40ـ عددخانه‌ها و سایر بناهای دارالخلافه باهره طهران
41ـ مجمل‌الحکمه (ترجمه رسایل اخوان‌الصفا)
42ـ ترجمه ایضاح فی اسرار النکاح (2) رساله در اعز اوقات (3)  فرخ‌نامه جمالی
43ـ قرا بادین شفالی
44ـ مجموعه رسائل طبیه
45ـ تنسوق (تنگسوق) نامه ایلخانی
46ـ جواهرنامه
47ـ بهجه الرواج (2) رساله کرامیه دوره سفرچی (3) توزکات تیموری
48ـ مجمع‌الفرس سروری
49ـ فرهنگ رشیدی
50ـ جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات
51ـ بستان العارفین و گلستان‌ العابدین
52ـ منشات رشیدی

 

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب