نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
روز مطالعات بین‌المللی اسناد و تاریخ نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - شنبه ٢٦ بهمن ۱۳۸٧

16 و 17 می 2008، (جمعه و شنبه 25 و 26 اردی‌بهشت 1387) شهر پاریس شاهد برگزاری بی‌سر و صدای برنامه‌ای فرهنگی با عنوان "روز مطالعات بین‌المللی اسناد و تاریخ" بود. این برنامه با هدف آشنایی بیشتر پژوهشگران  با مطالعات جدید در زمینه اسناد و تاریخ در رابطه با اسلام در سده های هفتم تا شانزدهم میلادی برگزار گردید. برگزارکنندگان این سمینار بخش هنرهای اسلامی موزه لور و موسسه پژوهش های عالی (Ecole pratique des hautes études) بودند. در طول دو روز این برنامه، چهار نشست به مدیریت خانمها ماریا شوپه و آن روگور و آقایان فراسوا دروش و فرد دانر تشکیل شد.

فهرست و چکیده سخنرانی هایی  که در ذیل می آید در بروشور این سمینار منتشر شده است. مجموعه مقالات سمینار در اوایل سال آینده میلادی منتشر خواهد گردید.

 

1.    جفری ‌خان  Geoffrey Khan (دانشکدة مطالعات شرقی دانشگاه کمبریج)

" بازنگری پاپیروس­های مصر در پرتو اسناد تازه یافته در خراسان"

مجموعه ای از اسناد عربی، به تازگی در خراسان یافت شده که به سال های آغازین دوران عباسی (سده دوم ق/ هشتم میلادی)  مربوط می شود. این اسناد طبعا دیوانی و حقوقی اند و تنها نمونه از چگونگی زندگی در مناطق روستایی خراسان در دوران خلافت منصور عباسی به شمار می رود.  روش نگارش این اسناد از برخی نقطه نظرها با روش نگارش اسناد پاپیروسی مصری در صدر اسلام شباهت دارد که نشاندهنده ماهیت متمرکز امپراتوری عباسی و تاثیرپذیری فرهنگ مصر از سنت سندنویسی ایرانی است. 

 

2.مت مالک ز‌کی/       Matt Malczycki (دانشگاه آمریکایی قاهره)

"یادداشتهای یک طلبة حدیث"

این یادداشت ها بر یک برگ پاپیروس نوشته شده که دارای چند افتادگی و رنگ­رفتگی متنی است. به نظر می رسد از این پاپیروس، دو و یا چهار بار استفاده شده باشد. بر یک روی آن، نامه­ای با انشای قرون دوم ـ سوم هجری آمده و بر روی دیگر، یک حدیث دو بار، یکی با خطی درهم و دیگری روشن و استوار نوشته شده است. درهم بودن خط می تواند نشانه به سرعت نوشته شدن آن باشد و نیز، چند بار استفاده شدن از پاپیروس، دلیل بر طلبه بودن نویسنده آن باشد که به دلیل ارزان بودن پاپیروس، احتمالا طلبه ای فقیر بوده است.

 

3. اوا گروب/      Eva Grob (دانشگاه زوریخ)

" معیارهای تاریخ‌گذاری نامه‌های خصوصی و تجاری قرن دوم تا هفتم هجری".

تنها تعداد اندکی از نامه های خصوصی و تجاری عربی به­جای مانده، تاریخدار هستند. در این پژوهش کوشش شده، فهرستی از معیارها ارایه شود که بر اساس انواع نامه های تاریخدار یا تاریخ مشخص، تهیه شده است 

 

4.      عمادالدین شیخ‌الحکمایی (موسسة باستان‌شناسی دانشگاه تهران)

"تأثیر نگاه مذهبی صفویان بر بایگانی‌های پیش‌صفوی و مسئلة تحریف اسناد"

از آرشیوهای حکومتی پیش از دورة صفوی, امروزه چیزی در دست نیست. از اسناد قضایی نیز که در حاشیة و یا مستقل از حکومتها شکل می‌گرفته‌اند, اندک نمونه‌هایی بیش نمانده است. اسناد بازمانده از این نوع، بیشتر در اماکن مقدس و یا نزد خاندانهای متولی این اماکن حفظ شده است. پس این دسته از مراکز را می‌توان مکانهای مهم حفظ و نگه‌داری اسناد دانست که به ویژه در اوضاع آشفته پیش از صفوی، بسیار باثبات‌تر از اماکن حکومتی بوده‌اند. در ادامه ضمن جمع‌بندی دلایل نابودی بایگانی‌های کهن, بر برخوردهای ایدئولوژیک به عنوان یکی از دلایل مهم نابودی اسناد پیش صفوی تاکید شده, و با بررسی دو نمونه از بناهای آرامگاهی و خانقاهی پیش از دورة صفوی نشان داده شده است که صفویان به عنوان یک سیاست مذهبی روند تخریب بناهای مذهبی و خانقاهی را پیش گرفته بودند تا هم تقدس مکانهای مورد احترام اهل سنت را بشکنند و هم در برخی موارد با تحریف شخصیت و مکان و نیز تحریف و جعل اسناد مرتبط با این دو, هویت آنان را به نفع اندیشه خویش تغییر دهند. دو نمونة مورد بررسی,آستانة شیخ امین‌الدین بلیانی در شهر کازرون و آستانة میر عالی حسین در شهر بهبهان است.

 

5.کریستین مولر/       (IRHT-CNRS) Christian Müller

"اسناد حرم بیت­المقدس: اسنادی از رویه قضایی سده 11 میلادی".

اسناد رسمی نه قرن، در کتابخانه میدانگاه مساجد (Esplanade des Mosquées) در بیت المقدس نگهداری می شود که در نوع خود، مجموعه­ای بی­نظیر است. در این مجموعه، تعداد بسیاری سند وجود دارد که تنها در یک دوره کوتاه از تاریخ این شهر نگاشته شده­اند.

 

6.      عبدالحمید فنّینه (دانشگاه تونس)

"یادداشتی درباره یک ضرابخانه کم‌آشنای دورة عباسی به نام المهدیه، در شمال افریقا".

منابع عربی و پژوهش های تاریخی بر این امر متّفق­اند که تنها شهر افریقایی که به دستور مهدی خلیفه فاطمی در سال های 303 و 308ق (916-921) ساخته شد شهر المهدیه است. شواهد سکه شناختی، وجود شهری را به همین نام اما در دوران کوتاه خلیفه عباسی، عمر بن حفص المهلبی (151-154/ 768-771)، تایید می کنند. پژوهش فعلی به تقابل میان شواهد سکه شناختی منابع این پژوهش و شواهد متنی درباره شناسایی مکان دقیق نشر سکه از ضرابخانه المهدیه، در دوران عباسی، می پردازد.

 

7.      پاسکال بوره­سی Pascal Buresi, CNRS))

" اسناد بایگانی‌ و رونوشت­ها: اسناد دیوان دولت­های موحدون (غرب اسلامی، سده­های ۱۲-۱۳ میلادی)

بیشتر متون اسناد دیوان موحدون، تنها از طریق نقل قول­های موجود در آثار ادبی، مانند جنگ­های ادبی یا منظوم، تواریخ، تذکره­های شاعران و دانشمندان به ما منتقل شده است. اواریست لوی پروونسال (1941) و احمد عزاوی (1995 ـ 2000) به تصحیح بسیاری از این نوشته­ها پرداخته­اند. البته این نوشته­ها متن بازنویسی شده اسناد هستند و نه اصل آنها. این نوع حفاظت و انتقال، مشکلات بسیاری برای تاریخ­نگاران فراهم می­آورد. مشکلاتی از قبیل انواع دست بردن در اسناد: چگونگی نگهداری، امحاء و پراکندگی آنها. این مشکلات در فرایند رونویسی آنها نیز وجود دارد. در واقع، حروف ذکر شده در آثار هر نویسنده، دارای شکل­های متفاوتی هستند که حاوی اطلاعات مهمی در زمینه های اداری ، سیاسی، عقیدتی (ایدیولوژیک) و واژگانی است. به علاوه، تعدادی از اسناد تصحیح شده، از دستنامه دیوانی استخراج شده که نویسنده آن، احمد البلاوی، کاتب دیوان موحدون، در دهه های آغازین سده هشتم هجری، بوده است. این دست نویس در کتابخانه سلطنتی رباط وجود دارد. نمونه‌های متنوع اسناد آن فرمان­های انتصاب حکومتی، انتصاب قضایی، نامه­های فتوا، بیعت و ... که بررسی این اسناد چشم‌اندازهای مهمی بر اهل تاریخ و سند می‌گشاید. تعداد اندکی از این سندهای اصل در مجموعه­های بایگانی ایتالیایی نگهداری می­شوند.

 

8.      آنابل کولینه و ماری لامّا/ Annabelle Collinet, Marie Laama (موزة لوور، بخش هنرهای اسلامی)

"ملاحظاتی درباره استفاده مجدد: وسیله ای فلزی ثبت دوره مملوک از بخش هنرهای اسلامی موزه لوور"

در بخش هنرهای اسلامی موزه لور، صفحه­ای فلزی شش ضلعی نگهداری می­شود که روی آن متنی دینی و پشت آن عناوین یک مقام عالی رتبه نوشته شده است. این صفحه مزین به  کتیبه­ است. شکل این وسیله، سطح بالای یک رحل قرآن را تداعی می­نماید که بر شش پایه قرار دارد. کف این وسیله فلزی ظاهرا از یک تخته فلز بریده شده و برای ساختن رحل از آن استفاده شده است.

 

9.      تاشا وردراشتراسه/ Tasha Vorderstrasse (مؤسسه هلندی خاور نزدیک NINO، لیدن)

"بازسازی خانه‌ها و بایگانی‌ها در مصر اسلامی"

در این مقاله تعدادی از بایگانی‌های عربی اوایل دوره اسلامی در مصر معرفی و مورد بررسی قرار می گیرد. با توجه به آنکه بیشتر این اسناد مبایعه‌نامه‌های متعدد مربوط به خانه‌های یک محله است، می‌توان علاوه بر بازسازی بایگانی‌ها، مالکان محلات و خانه‌ها و نیز با نگاه معماری شکل و جزییات خانه‌ها را نیز شناسایی و بازسازی کرد. سخنران نمونه‌هایی از این خانه‌ها را بر اساس اطلاعات اسناد طراحی و تحلیل کرد.

 

10. کارل. آر. شافر/ Karl R. Schaefer (دانشگاه دریک/ Drake امریکا)

"چاپ باسمه در سده های میانه اسلامی و تاریخنگاری عربی"

طلسم ها و تعویذها و دیگر نوشته های به خط عربی که به حدود سده دهم تا پانزدهم مربوط می شود، تا کنون به عنوان متون عجیب و ناشناخته مورد بررسی قرار می گرفته است. بررسی دوباره این متون، نقش چاپ قالبی (چاپ با تخته ـ نوشته) در فرهنگ عربی ـ اسلامی سده های میانی را نشان می دهد. تعداد و گستره انتشار این متون که در این سده ها از توجه تاریخ­نگاران به دور مانده، نشان از وجود موسساتی پرتحرّک در زمینه چاپ پیشرفته با تخته- نوشته دارد. 

 

11. خالد یونس (دانشگاه منوفیه، مصر)

"تاریخ فیوم در دوره متاخر اسلامی مصر بر اساس منابع شفاهی و متون پاپیروسی به زبان عربی"

فیوم یک واحه وسیع طبیعی در غرب صحرای مصر، در ۹۰ کیلومتری قاهره، قرار دارد. برخلاف دیگر واحه ها، آب فیوم از طریق بحر یوسف، از نیل تامین می شود. از اینرو واحه دره نیل خوانده می شود. فیوم از نظر طبیعی زیبا و از جنبه تاریخی بسیار غنی است.

فیوم همچنین از جنبه اسناد بسیار قابل توجه است. اسنادی قدیمی از جنس پاپیروس، کاغذ، کاغذ پوستی و مواد دیگر از ادوار مختلف وجود دارد. تاریخ حقیقی فیوم در دوران اسلامی همچنان ناشناخته مانده که به دلیل اندک بودن اطلاعات در منابع منقول عربی است. این اسناد، به ویژه در بخش پاپیروس­ها تصحیح شده، اما بسیاری دیگر که در مجموعه های مختلف در در مناطق مختلف جهان وجود دارد و نیز در کاوش­ها یافت می­شوند همچنان ناشناس مانده­اند. در این مقاله به اهمیت این اسناد در بررسی زندگی روزانه در فیوم به عنوان واحه ای با موقعیتی استثنایی و در عین حال وضع سیاسی اقتصادی و اجتماعی دیگر مناطق مصر پرداخته شده است.

 

12. محمد جازم (مرکز فرانسوی معماری و علوم اجتماعی صنعا، یمن)

« ارتفاع الدوله المؤیدیه، نسخه‌ای دیوانی و مالی از دوره رسولیان یمن »

این مقاله درباره نسخه کم نظیری است که به جنبه های اقتصادی و دیوانی سلطان یمن در سده های میانی در دوره چهارمین سلطان از دودمان رسولیان است که المؤید داوود (696ـ721) نام داشت. این نسخه دارای ۲۰۷ برگ است و شماره دستیابی آن ۱۸۳ کتابخانه سلطان فهد (ریاض، عربستان سعودی). محمد جازم، اخیرا  این کتاب را تصحیح کرده و زیر چاپ است (SEAS, Sanaa, 2008). نویسنده کتاب ناشناس است و احتمالا از کارمندان دیوانی بوده و جزییات مداخل دولت رسولی را مدت یک سال، ولایت به ولایت می نوشته است. هر فصل از کتاب به یک استان اختصاص دارد. این نوشته ها در دو مجموعه بزرگ التهایم (استان های ساحلی) و الجبال (ولایت کوهستانی) درآمد بیشتر ولایات به خزانه سلطان واریز می شده و بقیه صرف مخارج ارتش می شده (نظام اقطاع).

نسخه ارتفاع الدوله المؤیدیه، در مجموع، سندی معظم در فهم سازمان دیوانی دولت رسولیان، در پایان سده هفتم هجری/ سیزدهم میلادی است.

 

13. ژولین لوازو /  Julien Loiseau(دانشگاه پل والری مون پلیه سه/ Paul Valery Montpellier-III)

"اسناد وقف قاهره در دورة ممالیک: وضعیت اماکن و دورنمای تحقیق"

این مقاله به معرفی مجموعه های بایگانی‌ بازمانده از دوره ممالیک (سده­های هفتم تا دهم قمری) در قاهره می­پردازد. مواد این بایگانی­ها، بیشتر اسناد وقف و اسناد رسمی دیگری که آنها نیز به صورتی به وقف مربوط می­شوند: فروش، انتقال و واگذاری، مبادله و معاوضه. و سپس برخی ارزش‌های این مجموعه‌ها را برای مطالعات تاریخ اجتماعی و به ویژه نقش و جایگاه وقف در گسترش مؤسسات مذهبی و آموزشی برشمرد.

 

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب