نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
معرفی مثنوی تصحیح نیکلسون (نقد کتاب) نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - شنبه ٢٥ خرداد ۱۳۸٧

 

Jalāl al-Dīn Rumī, Maulana, 1207-1273.  Mas̲navī. English; The Mathnawī of Jalālu’ddīn Rūmī / edited from the oldest manuscripts available: with critical notes, translation & commentary by Reynold A. Nicholson. Cambridge: The Trustees of the "E.J.W. Gibb Memorial"; 1990. 6 v. in 3..(E. J. Gibb memorial ser. New ser.V.4

 ISBN: 0906094089

 

 

 

 

 

مثنوی جلال­الدین رومی، تصحیح شده از روی نسخه‌های خطی همراه با شرح، ترجمه و تفسیر به قلم رینولد ا. نیکلسون، لندن، لوزاک (1925 – 1940)، 8 جلد (موقوفه گیب، سری جدید ش؛4)

مثنوی معنوی مولوی در 8 جلد به تصحیح رینولد ایلین نیکلسون، چهارمین شماره از مجموعه سری جدید (New series) از سلسله انتشارات اوقاف گیب است که طی سال‌های 1925 تا 1940 در نشر لوزاک شهر لندن منتشر شده است.

مندرجات این مجموعه هشت جلدی بدین قرار است:

جلد اول: دفتر اول و دوم متن مصحح.

جلد دوم: ترجمه دفتر اول و دوم به زبان انگلیسی.

جلد سوم: دفتر سوم و چهارم متن مصحح فارسی.

جلد چهارم: ترجمه دفتر سوم و چهارم به انگلیسی.

جلد پنجم: دفتر پنجم و ششم فارسی به انگلیسی.

جلد ششم: ترجمه دفتر پنجم و ششم.

جلد هفتم: شرح اصطلاحات دفتر اول و دوم به انگلیسی.

جلد هشتم: شرح اصطلاحات دفتر سوم و چهارم همراه با فهرست‌های جلد هفتم و هشتم.

مثنوی نیکلسون نخستین متن مثنوی است که با روش انتقادی جدید تصحیح و به چاپ رسیده است. پیش از این تصحیح، نسخه‌های چاپی مختلفی از مثنوی در دست بود، اما این نسخه‌ها غلط‌های بسیار داشت و در قرائت‌های آن نیز اختلافات بسیاری دیده می‌شد. برای تصحیح غلط‌ها و حذف ابیات اضافی، نیاز به تصحیح غلط‌ها و حذف ابیات اضافی، نیاز به تصحیح بر اساس نسخه‌های قدیمی بود. بدین ترتیب نسخه هایی که اساس کار قرار گرفتند تقریباً همگی از قدیم‌ترین نسخه‌ها بشمار می‌روند. مصحح در این باره چنین گفته است: در تصحیح متن مثنوی (دفتر اول و دوّم) از پنج نسخه خطی استفاده کرده‌ام که چهار مجلد آن، حدود هفتاد سال پس از درگذشت مولانا نسخه‌برداری شده‌اند.» این نسخه‌های خطی عبارتند از: نسخه خطی موزه بریتانیا به شماره Or. 5602 که استنساخ آن در 718 قمری به پایان رسیده (نسخه A)؛ نسخه مونیخ، به شماره 35 از فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانه دولتی مونیخ تألیف آومر، مورخ744 (نسخه B)؛ نسخه‌ای که متعلق به خود مصحح بوده و به تاریخ 843 استنساخ شده (نسخهL)؛ نسخه خطی موزه بریتانیا به شماره Or. 6438 که به گفته نیکلسون اگر در سده هفتم کتابت نشده باشد حتماً به اوایل سده هشتم تعلق دارد. (نسخه C) و آخرین نسخه نیز نسخه شماره 45 فهرست آومر (Aumer) است که در سال 706  در دمشق رونویسی شده است.

همان‌طور که گفته آمد، اول و سوم و پنجم به متن مصحح فارسی و جلدهای دوّم و چهارم و ششم، به ترجمه انگلیسی آنها اختصاص دارد. دو مجلد آخر نیز شامل شرح و توضیحات برخی اصطلاحات است. البته مصحح قصد داشته است یک مجلد نیز به شرح زندگی و وقایع عصر مولانا و به جنبه‌های زبان‌شناختی و ادبی و تاریخی و تعالیم معنوی این اشعار اختصاص دهد که معلوم نیست به چه جهت از آن صرف‌نظر کرده است. نیکلسون گرایش به تصحیح و ترجمه مثنوی را مدیون تشویق‌های ادوارد براون می‌داند: هر چند که او (ادوارد براون) چیزی درباره انجام این کار به زبان نیاورد، اما هم او بود که ابتدا مرا شیفته کمالات این «قرآن فارسی» نمود.

ظاهراً ژاک دو والنبورگ (Jacques Wallenbourg) سال‌ها، پیش از او، یعنی از 1792میلادی، ترجمه مثنوی به زبان فرانسه را آغاز کرده، پس از شش سال، در قسطنطنیه آن را به پایان رسانده بود. ترجمه‌ای که به گفته پرفسور مک دونالد (D. B. Macdonald)  با نهایت امانت و وفاداری نسبت به اشعار اصلی و نیز حفظ تازگی افکار، قدرت بیان و طراوات رنگ‌های اصلی اشعار قرار داشت. او حتی متن فارسی اشعار را پیش از ترجمه، بر اساس چند نسخه خطی تصحیح کرده بود. متأسفانه تمام این دست‌نوشته‌ها در آتش‌سوزی بزرگ  پرا (Pera) در سال 1799 به خاکستر مبدل شد.

مثنوی شش جلدی اسماعیل آنقروی نیز که اوایل سده یازدهم هجری می‌زیسته، علاوه بر متن فارسی، ترجمه و شرحی به ترکی دارد.

مثنوی نیکلسون فقط بر اساس نسخه‌های خطی تصحیح شده، اما او متن‌های تصحیح شده خود را از آغاز تا پایان با متن‌های چاپ شده دیگر مثنوی مقابله کرده است. متن‌هایی مانند مثنوی بولاق (1268 هـ.) آنقروی، مثنوی چاپ تهران (1307هـ.). اما هرگز بیتی از آنها را در متن مصحح خود قرار نداده است. او چاپ‌های ترکی مثنوی را بهتر از چاپ‌های هندی و ایرانی می‌داند. به عقیده او که تصحیح خود را بر اساس نسخه‌های غربی مثنوی گذارده، چاپ‌های شرقی مثنوی، اختلافات فاحشی با یکدیگر دارند. حتی آنهایی که نسبتاً مقبول است غلط‌های بسیار و ابیات الحاقی زیادی دارد. مثلاً در دفترهای اول و دوم چاپ تهران، حدود 800 بیت وجود دارد که در نسخه‌های اقدم نیامده است. عیب دیگری که او نسبت به چاپ‌های شرقی مثنوی وارد می‌داند رعایت نکردن رسم الخط  و اعراب‌گذاری و رفع نکردن ابهامات ناشی از حذف کسره اضافه یا عدم تمایز کاف از گاف است. مثال می‌آورد که حرف «که» علاوه بر آن که موصول یا حرف ربط است با این رسم الخط چندین معنی دیگر نیز پیدا می‌کند: که (کوه)، که (کاه)، که (کوچک)، گَه (گاه) 

گذشته از عیوب برشمرده در مثنوی‌های چاپی، روش مولوی در قافیه‌پردازی و بی‌قیدی‌های او در قافیه کردن کلمات و یا استفاده از تشدید برای حفظ وزن و... نیز دسترسی به مثنوی را دشوارتر می‌کند.

البته در این روزگار دیگر مثنوی‌های چاپ سنگی وجود ندارد و رسم الخط‌ها تصحیح شده و پاورقی‌ها در بسیاری از چاپ‌ها، مشکل درست‌خوانی را مرتفع ساخته است، اما در اینج نیاز به تصحیح مثنوی در زمان نیکلسون مدّ نظر است.

البته در این روزگار دیگر مثنوی‌های چاپ سنگی وجود ندارد و رسم الخط‌ها تصحیح شده و پاورقی‌ها در بسیاری از چاپ‌ها، مشکل درست‌خوانی را مرتفع ساخته است، اما در اینجا نیاز به تصحیح مثنوی در زمان نیکلسون مطرح است.

از مواردی که ضمن تصحیح، نظر مصحح را جلب کرده، سیر و روش تصرف نسخه‌برداران در متن مثنوی است. به عقیده او نسخه‌برداران، نسخه‌های جدیدتر متن را از لحظ عروضی نیز تصحیح می‌کرده‌اند! مثلاً مصرعی را حذف و قافیه‌ای را تغییر می‌دادند. گاه نیز عیب عروضی را اندکی اصلاح می‌نمودند. نیکلسون این تصرفات را نه از روی هوا و هوس بلکه برای منظوری معین و به روشی خاص می‌داند: «صنف نسخه‌بردار، بی‌نظمی را نمی‌پسندد و هر جا دستش برسد آن را منظم می‌کند»! نکته دیگر آن که ابیات الحاقی مثنوی که فارسی‌زبانان افزوده­اند از حیث صنعت شعری عالی است، اما اشعار کاتبان ترک، غالباً هم از نظر صورت و هم از نظر وزن زشت است. این اضافات ترک ها را در مثنوی چاپ بولاق می‌توان مشاهده کرد. نیکلسون در مقدمه کتاب نخست خود، نمونه‌هایی از تعرض کاتبان را در مثنوی بر سبیل تصادف انتخاب کرده است. مثلاً در بیت:

چونک دندانها برآرد بعد از آن + هم بخود طالب شود آن طفل نان

کاتب از ترکیب «طالب شود» و «طفل نان» خوشش نیامده، مصراع مزبور را چنین اصلاح کرده: هم بخود گردد دلش جویای نان.

یکی از نکته‌هایی که نیکلسون در این دستکاری‌ها یافته، این است که نسخه‌بردارها کلمات قدیمی را هنگام کتابت تغییر می‌دادند، مثلاً کلمه «می سُکست» را حذف کرده به جای آن «می گسست» آورده‌اند و یا «بسکلد» را به «بگسلد» تغییر داده‌اند. دستکاری در ترکیب برخی کلمه‌ها را نیز مجاز شمرده‌اند: «غیر آن پیرو بود» به « غیر آن پیر او ندید» تبدیل شده است.

افزودن و الحاق ابیات نیز دلایلی داشته است. به عقیده مصحح این دلایل ممکن است آسان کردن انتقال ذهن یا به کار بردن تمثیل در مورد معضلات یا توضیح وقایع به صورت حکایت و حتی تاکید بر موضوع‌هایی که به اختصار بیان شده، باشد، «یک نمونه خوب از ابیاتی که برای توضیح بیشتر در مثنوی راه یافته. در حکایت مرد بقال و طوطی آمده است، آنجا که طوطی تنها در دکان می‌ماند و ناگهان می‌جهد و شیشه‌های روغن را می‌ریزد. شاعر چیزی درباره علت ترس طوطی نمی‌گوید، اما در نسخه‌ چاپی بولاق، دو بیت اضافه می‌شود تا به ما بگوید منشا این ترس گربه‌ای به دنبال موش بوده و در نسخه‌ای دیگر ابیات بسیاری اضافه شده و حجم آن را چهار برابر ابیات اصلی کرده است.

در شیوه تصحیح نیکلسون، نسخه اساس وجود ندارد. به عقیده او، در مورد متن دفتر اول و دوم ، هیچ نسخه‌ای نیست که مطلقاً سندیت داشته باشد: «چون ملاک معتبری نبود تصمیم گرفتم همه را مشکوک به حساب آورم. به طور کلی، در دفتر اول، تابع نسخه C و دفتر دوم، تابع نسخه ‌D بودم. زیرا اگر یکی از آنها را ترجیح می‌دادم انتخابی بدون منطق بود. روش من این نبود که قرائت نسخه‌ای را به این دلیل که معنی را بهتر و لطیف‌تر می‌رساند انتخاب کنم، مگر به ندرت.زیرا کمال با ظرافت، با حال و هوای این اشعار و با شیوه انشاء آنها سازگار نیست.»

رسم الخط مثنوی نیکلسون، به رسم‌الخط نسخه‌های خطی تصحیح شده نزدیک است، اما پ و چ با سه نقطه نوشته شده و سرکش گ نیز گذارده شده است. در برخی موارد نیز«کی» و « نی» که به صورت هجاهای کوتاه به کار برده شده، به شکل «که» و «نه» آمده‌اند. عبارات و اشعار عربی و کلمات مبهم نیز اعراب‌گذاری شده‌اند. نیکلسون برای مقابله متن خود، از متن اشعار فاتح الابیات سود جسته است. زیرا متن مثنوی شرح اسماعیل آنقروی را از دیگر چاپ‌ها به متن کتاب نزدیکتر می‌داند. او برای تصحیح مثنوی خود، سه مزیت قائل است که چاپ آن را مواجه می‌سازد:

1-    صورت اصلی یا لااقل قدیم‌ترین صورت متن مثنوی در موارد بسیار احیا شده است.

2-    ابیات الحاقی، حذف شده و تعدادشان به حداقل رسیده است.

3-  با گذاشتن اعراب  و به کمک رسم‌تاخطی جهت رفع ابهاماتی املایی و نحوی، تسهیلاتی برای فهم اشعار فراهم شده است.

نحوی، تسهیلاتی برای فهم اشعار فراهم شده است.

نیکلسون غلط­های بسیاری در غلط‌نامه‌های پایان مجلدات سه‌گانه فارسی، ذکر کرده که بیشتر بر اثر جابجا شدن نقطه‌های کلمات یا کم و زیاد شدن آنها، به متن راه یافته، مانند رنخور (رنجور)، حقد (حقید)، ندارند (ندارند)  و .... که از چشم مصحح دور مانده‌ است.

منابعی که در نوشتن این مقاله بیشتر مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

1-    کتاب هشت جلدی مثنوی نیکلسون.

2-  تفسیر مثنوی مولوی؛ بر اساس تفسیر رینولد نیکلسون و فاتح الابیات و روح المثنوی/ تألیف و ترجمه جواد سلماسی‌زاده.-{تهران}: جواد سلماسی‌زاده

3-  مثنوی معنوی/ تألیف جلال‌الدین محمد بن محمد بن الحسین البلخی ثم الرومی؛ به تصحیح رینولد. نیکلسون؛ به اهتمام نصرالله پورجوادی.- تهران: امیر کبیر، 1363.

پی ‌نوشت‌ها:

1-      موقوفه گیب Gibb Memorials) ) به همت خانم گیب و به یادبود پسر جوان ز دست رفته‌اش، الیاس جان ویلکینسن گیبElias John Wilkinson Gibb)) که از جوانی به ادبیات و علوم شرقی علاقه داشت، تاسیس شد تا درآمد آن صرف نشر کتابهای قدیمی فارسی، عربی و ترکی در زمینه‌های ادبیات، تاریخ، فلسفه و دین برسد. این موسسه به نام Gibb trustees شهرت دارد. تا سال 1960، چهل و پنج عنوان کتاب در 68 مجلد، در دو بخش سری قدیمOld series)) و سری جدید New series))، در این موسسه به چاپ رسیده است.

2-       نیکلسون، رینولد ایلین Reynold Alleyne Nicholson) )، در سال 1868 در یورک شایر انگلستان به دنیا آمد. پدرش پزشک و جراح بود، اما به پژوهش در تاریخ طبیعی روی آورد و در این رشته به استادی رسید و در دانشگاههای سنت آندریو و. ابردین (St. Andrews and Aberdeen) به تدریس پرداخت. از پدربزرگش نسخه‌هایی خطی به زبان فارسی و عربی به جا مانده بود  که وجود آنها در محیط خانوادگی و تشویق و آموزش ادوارد براون، استاد زبان و ادبیات فارسی، او را در سنین جوانی به عالم اسلام‌شناسی و ادبیات فارسی کشاند. او پس از سی سال مطالعه و تحقیق در عرفان و ادبیات فارسی و عربی به تصحیح مثنوی پرداخت و پس از هجده سال موفق به تصحیح، ترجمه و تحشیه آن به زبان انگلیسی شد.

3-       آنقروی، شیخ و مرشد خانقاه (غلطه­سرای)، شارح مثنوی معنوی به ترکی، در سده یازدهم هجری، در کشور عثمانی می‌زیست. شرح او به نام فاتح­الابیات، شرح شش دفتر مثنوی است. از نظر شیوه نگارش، به سبک زمان خویش و آکنده از آرایه‌های ادبی و اشعار و امثال عربی و فارسی است و از نظر معنی، قرآن و حدیث و فقه را به تقلید از ظاهر متن مثنوی در قالب عرفان ریخته و با علم کلام اسلامی آمیخته و در عین حال مسائل تصوف و عرفان ریخته و با علم کلام اسلامی آمیخته و در عین حال مسائل تصوف و عرفان را مطابق رسم زمانه، با رمز و اشاره بیان کرده و نیز کلمات مشکل عربی،‌ فارسی و ترکی را شرح و معنی نموده و بیشتر به مفردات و ترکیبات عربی توجه داشته اما هنگام ضرورت از فارسی و ترکی نیز شواهد شعری آورده است

با وجود برخی نظرها که شرح و تفسیر نیکلسون را ترجمه انگلیسی فاتح­الابیات می‌دانند، بین متن تفسیر نیکلسون و این کتاب فرق بسیار است. حدود نیمی از این کتاب در هشت مجلد تحت عنوان شرح کبیر آنقروی به قلم دکتر عصمت ستار زاده از ترکی به فارسی ترجمه شده است.

 

 

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب