نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
زیبایى‏شناسى نقاشى ایرانى نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - یکشنبه ۱٦ فروردین ۱۳۸۸

 نویسنده:  آُلگ گرابار(١)

ترجمه: سید محمد حسین مرعشی

 

 

 

 

 

مقصود از آنچه اغلب درباره نقاشى ایرانى گفته مى‏شود، مینیاتورهاى سده‏هاى 13 تا 17 میلادى است. این دوران که پس از حمله مغول، ایران و نیز سراسر آسیا را دستخوش دگرگونى‏هایى ساخت با سقوط سلسله صفوى در ایران به پایان رسید. ایران امروز، حدود مرزها، نگرش فکرى و ایدئولوژیک فعلى خود را از آن دوران به یادگار دارد.

    هر چند که سابقه نقاشى در ایران، با نقاشى‏هاى دیوارى، نقاشى بر روى اشیا و سفال، به پیش از تاریخ باز مى‏گردد. در برخى متن‏هاى موجود از نسخه‏هاى خطى مصورى یاد شده که متعلق به دوران پیش از ظهور اسلام - دوران ساسانیان (660 - 226 م) - است. حتى با مورد توجه قراردادن نقاشى دیوارى سغدى (آسیاى میانه) که در آنها مى‏توان مایه‏هاى زرتشتى، بودایى، هندو، غیرمذهبى و حتى بازتاب‏هایى از آثار کلاسیک باستانى را یافت، اما مقدار اندک آثار به دست آمده، ارزیابى و تخمین زمان تاریخى را دشوار مى‏نماید. وانگهى مینیاتور ایرانى را که در دوران استیلاى خود زینت‏بخش دیوارهاى قصرها بود از طریق متن بهتر مى‏توان شناخت تا از طریق بقایا و بخش‏هاى به جا مانده در قزوین یا اصفهان. نقاشى دیوارى صفوى و نیز تصاویر نسخ خطى این دوران که به نقاشى دوران قاجار (سده 18 م) هستى بخشیده است اگر با نقاشى‏هاى غربى یا چینى هم عصر خود مقایسه شود نقاشى بسیار دلپذیرترى است که در عین حال فقدان آشکار پیچیدگى صورى آن را مى‏پوشاند.

 شکوه پارسى ما را وامى‏دارد تا از خود بپرسیم تفسیر این صدها تصویر بزرگ و کوچک قرار گرفته در میان خطوط، صفحات یا سیاه مشق‏هاى خوشنویسان چیست، به ویژه در قرن هفدهم که موضوع فقط تصاویر ساده افراد، گل یا منظره است.

    در وهله نخست، مى‏توان در آنها بازتابى از ادبیات پارسى را بازجست، امیران در حال تاجگذارى و ضیافت، محصور در میان درباریان، ملازمان مرد و زن، در چارچوب‏هایى افسانه‏اى و شگفت‏انگیز. نخجیرگاه و تعقیب شکار، حیوانات اهلى یا وحشى، حتى اژدها. صحنه‏هایى پیچیده برگرفته از داستانهاى افسانه‏اى و گاه ماجراهاى عاشقانه ... : این‏ها موضوعات اصلى شعر حماسى پارسى‏اند که از ابتداى قرن چهاردهم م. در نخستین نسخه‏هاى خطى شاهنامه فردوسى به تصویر کشیده شده‏اند. به یقین با اختلاف‏هاى زیبایى شناسیک قابل توجه، در هاله‏اى از موضوعاتى کم شمار که اغلب در آنچه مى‏تواند روال حماسى نقاشى پارسى خواند تکرار مى‏شوند و درام و موومان را تحت تأثیر قرار مى‏دهند.

    نظامى (در گذشته اوایل سده 13 م.) و در پى او شاعرانى همچون عطار، حافظ، جامى و ده‏ها دنباله‏رو ایشان، جهانى از ادبیات را فرا ساخته‏اند که با آنچه تصویر مبهم آن مى‏نمایاند کاملاً متفاوت است.

    این شاعران گاه به افسانه‏هاى تاریخى یا حماسى، پندهاى اخلاقى یا الهامات عرفانى مى‏پردازند. عشق مانند طبیعت در این اشعار در توصیفى تغزلى از خداوند به بازیگران یا تصاویرى بدل مى‏شوند که گاه به الحاد وحدت وجودى نزدیک‏تر است، اما آکنده‏اند از استعاره‏هاى اعجاب‏انگیز در بیان لذت جسمانى و روحانى. روال تغزلى که در حدود سال‏هاى 1400 م. و مشاهده مى‏شوند کاملاً انتزاعى به نظر مى‏رسد : شخصیت‏ها، گل‏ها، تصویرها، بناهاى معمارى، رنگ‏ها، ترکیب‏بندى‏ها و آرایش‏هاى هنرى، و با این وجود، همه این عناصر در یک هماهنگى موسیقایى، تنگاتنگ هم قرار دارند. ابهام در این تصاویر تفوق دارند، خواسته یا ناخواسته (دانشمندان در حال بحث)، موضوعى واقعى (شاهزاده‏اى در باغ ) و موضوعى مستور (معشوقه، استعاره از مقصود در راه حق).

    سومین صورت به کار گرفته به وسیله نقاشى و شعر فارسى را مى‏توان روال انسانى خواند. حکایات سعدى داراى مشاهداتى تحسین برانگیز است و گاه انتقادهایى جدى از اجتماعى که در آن زندگى مى‏کند دربردارد.

 در نیمه دوّم قرن پانزدهم، موضوع مجموعه مینیاتورهایى که مى‏توان مربوط به آثار نقاش بزرگ، بهزاد دانست، الهام گرفته از رگه واقع‏گرایى و هزلى است. و نقطه مقابل (کنترپوان) روال تغزلى و حماسى غالب قرار دارد. روال انسانى در قرن 17 م. تصویرى وفادار نسبت به جهان اشرافى و مذهبى مى‏دهد که خود را با اروپاى غربى در حال پیشرفت مقایسه نمى‏کند.

    نقاشى ایرانى در خدمت تاریخ است، ستایشگر افتخار امیرزادگانى که با حرکات قهرمانان سنتى ادبیات ایرانى آمیخته است و در عین حال بر ضعف ملازمان ایشان تأکید مى‏ورزد. این نقاش در خدمت تاریخ است تا نیروهاى ماندگار آن را عرضه کند و کمتر به حوادث بپردازد.

    روش دیگر فهم نقاشى ایرانى توجه به شکل‏هایى است که بر مى‏گزیند. و این از دو زاویه خاص قابل تحلیل است.

    نخست معطوف به جزئیات : شخصیت‏هاى معمولی؛ لباس‏هاى الوان دارند. مردها اغلب تنها با سبیل یا ریش کوتاه از زنها تشخیص داده مى‏شوند، با حرکات و سکناتی بسیار ساده و بسیار قراردادى. مناظر صخره‏ها با وحوش آماده جهش آمیخته شده‏اند. گل‏ها به انبوه پراکنده‏اند. درخت‏هایى پوشیده از پرندگان، بناهایى رنگارنگ، اشیایى تجملى در دست خدمتکارانى که گویى فاقد روحند. همه این جزئیات با هنرى خارق‏العاده دقیق به کار گرفته شده‏اند تا نگاه‏ها را جذب کنند، توجه همگان را بربایند و سرانجام موفق شوند آنها را به دنیایى اسرارآمیز بکشانند دنیایى که در نگاه نخست چندان قابل رؤیت نیست.

    مانند بسیارى، مى‏توان این شیوه را طریق بیان نگاه عرفانى صوفیانه ایرانى دانست. همچنین مى‏توان آن را شیوه‏هاى فریبندگى خاص هنرهاى گرانسنگ دانست.

    نخستین نتیجه‏اى که به ذهن مى‏رسد جذابیت در تفضیل آن است و این که هنرى بسیار ساده است و بر آنست تا در درون بسیار ظریف عناصر بسیار سرآمد این مینیاتور راه گم کنند.

    برخلاف جنبه رسمى نقاشى ایرانى، ویژگى نمایشى آن است که همیشه فاصله‏اى میان تصویر و تماشاگر ایجادى کند. به غیر از برخى استثناءهاى متأخر در این مینیاتورها، در میان تزئینات قابل تغییر، همه چیز در دوبعد دیده مى‏شوند. چهره های مشابهی، در این چارچوب، به نوبت، نقش جنگجو، دربارى و یا مؤمنى در مسجد را به عهده دارند. در این نقاشى منظره همیشه یکى است، گل‏ها شب و روز شکوفا هستند. همانند نقاشى ایتالیایى، زمینه طلایى، احساس دهنده ابدیت است. در این نقاشی ها، هر گاه، در جایى سایه وجود ندارد به معناى دورى جستن از تجسم زمان است. این نقاشى‏ها، تابلوهایى زنده‏اند بدون آغاز و بدون انجام. لحظاتى که نقاش براى حضور بخشیدن، غنیمت مى‏شمرد همانند تئاتر واقعیت، صحنه همان واقعیت نیست. در این معنا، نقاشى ایرانى، به ویژه پس از قرن 15 م. توانسته است تصاویرى بیافریند که تنها در یکى از آنها، پرسش‏هاى سبک شناسیک بسیار پیچیده قرن بیستم را تشریح کند.

  

 

١) استاد انستیتوى پژوهشهاى عالى پریسنتون، آمریکا.

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب