نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
مهرهای دوران صفوی نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - شنبه ٥ اردیبهشت ۱۳۸۸

نگاهی به مهرهای ایرانی از قراقویونلو تا پهلوی[1]

 

هایاسنت لویی رابینو بورگوماله [2]

 

ترجمه: سید محمدحسین مرعشی [3]

 

ملاحظاتی که در پی خواهد آمد بر اساس خاطرات شخصی
اینجانب، یادداشت­های چارلز
جیمز ویلز [4] که به طبابت در اصفهان اشتغال داشت و نیز اسناد ایرانی برخی کتابخانه­ها و بایگانی­های اروپایی
مورد بررسی قرار گرفته است. (رابینو بورگوماله)

 

مُهرشناسی ایرانی، کمتر مورد توجه پژوهشگران فرنگی
قرار گرفته است. بدون شک، تعداد اسنادی که دارای نقش مهر هستند و در کتابخانه‌های عمومی
و بایگانی‌ها و موزه­های وزارت­خانه­های امور خارجه در اروپا نگهداری می‌شوند، آنقدرها
نیست که بتوان برای پژوهش در این زمینه مورد استفاده قرار داد. [5] با این همه مُهرهای
ایرانی چهار سدهٔ گذشته،
از جنبه‌های هنر کنده‌کاری و نیز خوشنویسی حائز اهمیت­اند. مهرهای این دوره­ها را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد:

 

1.
مُهرهای شخصی

2.
مُهرهای افراد خاص

3.
مُهرهای حکومتی.

 

مهرهای افراد خاص

مُهرهای یک ایرانی، بخش مهمی از امور او را تشکیل
می‌دادند. این مُهرهای [دارای پایه یا رکاب] نقره‌ای که در یک کیسه پارچه‌ای سوزن‌دوزی
یا گلدوزی نگهداری می‌شدند، بندی ابریشمی با رشته‌های طلا و نقره داشتند و درمجموع شیء باارزشی را تشکیل می‌دادند.

در سده‌های گذشته، در مشرق زمین، امضاء وجود نداشت، ازاین‌رو، نامه‌ها و اسناد مُهر می‌شدند. افراد صاحب‌عنوان، چندین مُهر داشتند، یکی برای امور رسمی، با ابعاد بزرگ، به شکل چهارگوش یا بیضی که بر روی آن، نام و عنوان صاحب مهر به طور کامل حک می‌کشد. مهر دوم برای معاملات، قراردادها و اموری از این قبیل و سومین مُهر که فقط دارای اسم او بود، برای مُهر کردن نامه‌هایی به دوستان و نزدیکان مورد استفاده قرار می‌گرفت.

احتمالاً مُهرهای دیگری نیز برای کاربردهای خاص وجود داشته است. مُهرکنی به‌عنوان یک حرفه، در تمام شهرهای ایران وجود داشته است. نقش مُهر، معمولاً بر روی سنگ عقیق سُرخ یا یشم حک می‌شدند.

استفاده از نام‌های خدا، بر روی سنگ مهرها رایج بود.
بهترین حکاکان در دوران صفوی در اصفهان و در دوران قاجار در تهران به کار مشغول بودند.
هزینه کندن هر حرف، به گفته دکتر ویلز، یک تومان بود. مُهرهای مردم کوچه و بازار، روی نقره یا مس کنده می‌شدند. در این مهرها، اغلب علاوه بر نام مالک (و گاه نام پدر مالک)، تصویر یک پرنده، حیوان یا یک شاخه درخت و آرایه‌های زینتی دیگر نقش می‌کشد. برای ثبت نقش مهر، معمولاً، مهر را یا روی چراغ می‌گرفتند تا لایه نازکی از دوده روی آن بنشیند و یا به کمک یک قلم، آن را با مرکب چین آغشته می‌کردند. بدین منظور، قلم را در دواتی می‌زدند که یک لیقه آغشته به مرکب چین در آن قرار داشت. درصورتی‌که مرکب خشک شده بود در آن آب می‌ریختند. برای این کار، در همه قلمدان‌ها، قاشقی کوچک [به نام دوات آشور] قرار داشت. پس از آماده کردن مهر، با کشیدن زبان روی کاغذ، آن را مرطوب می‌کردند و مهر را روی کاغذ می‌فشردند. با این کار، زمینه سیاهی روی کاغذ نقش می‌شد که در آن جای حروف و نقوش سفید بود. تقریباً همه مُهرها تاریخ داشتند. در دوران صفوی و دوره‌های بعد، عبارت مذهبی، به‌عنوان نقش مُهر، عمومیت یافت، به‌ویژه برای مُهرهای رسمی صاحب‌منصبان و عمال شهری، نظامیان و عالمان دینی.

بعضی عبارت‌ها که از فرمان‌های سلطنتی موزه بریتانیا استخراج گردیده ازاین‌قرار است.

لا اله الا الله الملک الحق المبین عبده علی‌اکبر.

توکلت‌علی‌الله الملک المبین عبده محمدباقر.

توکلت‌علی‌الله الغنی عبده تقی 1230.

الواثق بالله الغنی عبده علی الحسینی.

این عبارت‌ها، بعدها، تنها در مهر آخوندها و عالمان دینی کاربرد داشت.

در آغاز سلطنت ناصرالدین‌شاه، صاحب‌منصبان ارشد دولتی، بر روی مُهرهای خود نقش شیر و خورشید و گاه، عبارتی دعایی و پس‌ازآن اسم خود، عنوان و شغل و. را حک می‌کردند، مثلاً:

الله المستعین اعتمادالدوله میرزا آقاخان صدراعظم دولت علیه ایران 1264.

امین الملک فرخ‌خان سفیر کبیر دولت علیه ایران فی سنه 1272.

حسنعلی‌خان وزیر مختار و ایلچی مخصوص اعلی‌حضرت شاهنشاه ایران.

میرزا جعفرخان مشیرالدوله رئیس دارالشورای کبری سفیر دولت علیه ایران در نزد دولت بهیه انگلیس. اینجانب (نویسنده مقاله) چند سالی (1900-1895)، در تهران، در بانک شاهی ایران، کار می‌کردم. پدرم مدیر عامل بانک بود.
او از برگه پیوست‌های 8 ضلعی، آلبوم‌هایی فراهم آورده بود که مشتری‌های ایرانی، نقش مُهر خود را روی آنها ثبت می‌کردند. این آلبوم‌ها حدود چند صدتایی شده بود که امیدوارم مانند مجموعه سکه‌هایی که من برای همان بانک، در تهران فراهم آورده بودم گم نشده باشد.
در این دوره، مُهرها خیلی ساده شده بودند و در اغلب آنها، نام صاحب مُهر پیش از نام
پدر او (برای نمونه: محمدتقی بن محمدحسن علی بن حسین) و یا عنوان صاحب مُهر مانند:‌
صدراعظم، دبیرالملک، ملک‌التجار، ملک‌الشعرا حک می‌شد و گاهی نیز نام و عنوان در کنار یکدیگر می‌آمدند.

پس از پذیرفتن جوامع و رسوم غربی، در ایران قاجاری، امضاء جایگزین مُهر گردید. امروزه، احتمالاً تنها افراد بی‌سواد از مهر یا اثر انگشت به‌جای امضاء استفاده می‌کنند.

در موزه بریتانیا، نقش مهر بزرگ و گلابی‌شکل بسیار ارزشمندی نگهداری می‌شود. روی این مهر، نام دوازده امام حکاکی شده است. این نقش مهر همراه با یادداشتی از اسپنسر چرچیل/ Spencer Churchill است که به گفته او، این مهر از زمان صفویان در خانواده آنها نگهداری می‌شود.

سند دیگری در همان نسخه (Or. 4936) با مُهر دایره‌ای بسیار بزرگی، با حکاکی هنرمندانه، به قطر حدود 12 سانتیمتر (اگر اشتباه نکرده باشم)، ممهور شده است. این مهر متعلق به آستان قدس امام رضا (ع) در مشهد است. بدون شک، آستانه‌ها و موسسه‌های دیگر دارای چنین مُهرهایی بوده‌اند.

مُهرهای سلطنتی از نخستین مهرهای گرد، به آستانه قم تعلق دارد که در دو فرمان از یعقوب قره قویونلو، به تاریخ 15 رمضان 884 و 10 رجب 904 دیده می‌شوند.

سجع مهر یعقوب قره قویونلو که از آن تصویری در دست نیست، چنین است:

ان الله ناصر بالعدل والاحسان یعقوب بن حسن بن علی بن عثمان.

سجع مهر الوند، برادر یعقوب قره قویونلو که از آن نیز تصویری در دست نیست چنین است:

الملک المنان الوند بن حسن بن علی بن عثمان.

از شاه اسماعیل اول جز یک مهر گلابی‌شکل با نام و عنوان‌های پیامبر و دوازده امام مهری در دست نیست. [6]

 طهماسب اول با آوردن نام و عنوان‌های پیامبر و امامان در حاشیه و عبارت بنده شاه ولایت طهماسب در مرکز مهر [7] اسلوب مهر شاه اسماعیل را داراست. [8]

دو مهر گرد بزرگ دیگر از این نوع که از نظر خط مشابه است ظاهراً بدون تاریخ هستند.

متن مهر سومین چنین است: سلطان کشور دین طهماسب شاه عادل.

و در پایان بر روی مهر دیوانی که برای تأیید رونوشت‌ها به کار می‌رفته چنین نوشته شده: بنده شاه ولایت طهماسب، مهر مسوده دیوان اعلی 977.

متن تنها مُهر محمد خدابنده که گلابی‌شکل است و در مجموعه موزه بریتانیا نگهداری می‌شود چنین است: در قسمت تاج: الله محمدعلی. در وسط:
غلام شاه ولایت سلطان محمد بن طهماسب و در حاشیه، دو بیت شعر نیمه عربی نیمه فارسی که نمی‌توان کاملاً آن را خواند:

 قدم عالم الب... ین بالله رب عالمین و مولای المومنیم

علی بن ابی‌طالب له و ابائه بجان و دل غلام کمترینم

 خادمان
آستانه کیجا در کوه دم (در گیلان)، چندین فرمان انتصاب تولیت آستانه که در آن قرآنی
منسوب به خط حضرت علی نگهداری می‌شود در اختیار دارند.

دو فرمان از این فرمان‌ها که مورخ رمضان و ذیقعده
994 ق (1588م) هستند، یکی سجع مُهر سلطان حمزه (بنده شاه ولایت حمزه) و دیگری مهر گرد
بزرگی از شاه‌عباس بدین مضمون: بنده شاه ولایت عباس 994 که در اطراف آن عناوین پیامبر
و امامان وجود دارد. این مهر بر روی چندین سند که پشت آنها، نقش یک مُهر کوچک گلابی‌شکل
دیده می‌شود، با این سجع:

خاتم شاه ولایت 996.

بدون شک مُهر پشت سند، صحّه مُهر اوست.

متن مهر: بنده شاه ولایت حمزه. [9] (تصویری که یقین
داشته باشیم در دست نیست).

مُهر بزرگ شاه صفی اول، گلابی‌شکل است:

متن بالا: حسبی الله

متن میانی: هست از جان غلام شاه، صفی 1038

متن حاشیه: جانب هر که با علی نه نکوست / هر که گو
باش من ندارم دوست - هر که چون خاک نیست بر در او/ گر فرشته است خاک بر سر او

بر مُهر چهارگوش کوچکی چنین نقر شده است:

بنده شاه ولایت صفی 1038.

 شاه‌عباس
دوم، مُهر گرد بزرگی داشت که به‌گونه‌ای، شبیه مُهر شاه همنام خود (شاه‌عباس اول) بود،
با این تفاوت که در مرکز مهر این عبارت آمده: بنده شاه ولایت عباس ثانی 1059.

بر مهر کوچک چهارگوش شاه‌عباس دوم، تنها نوشته شده
است:

بنده شاه ولایت عباس 1052.

متن مُهر بزرگ گرد دیوانی شاه صفی دوم چنین است:
بنده شاه ولایت صفی ثانی، مُهر مُسوده دیوان اعلاء 1077.

 همه
جانشینان طهماسب اول، بدون شک، چنین مُهرهای دیوانی داشته‌اند.

به دلیل وضعیت بد جسمانی شاه و بداقبالی‌های حکومت
او، درباریان تصمیم گرفتند برای بار دوم او را با نام (صفی ثانی) سلیمان اول تاج‌گذاری
کنند.

به عقیده شاردن، شاه پنج مُهر داشت. او نقش این مهرها
را در کتاب خود آورده است. [10] مُهرهای بزرگ، مُهر همایون (همایونی) خوانده می‌شد
و مُهرهای کوچک، مُهر حکم جهان مطاع. شاردن می‌افزاید که همین مُهرها تا زمان شاه‌عباس
اول، مورد استفاده بود و تنها نام شاه عوض می‌شده است - البته این گفته، چندان دقیق
نمی‌نماید. این پنج مُهر بدین شرح‌اند:

1.
مُهر بزرگ گرد تاجدار. از جنس فیروزه، با سجع:

در بالا: حسبی الله.

در وسط: بنده شاه ولایت سلیمان 1078.

در حاشیه: جانب هر که با علی نه نکوست...

از این مُهر برای امور دیوان ممالیک مانند، معاهده‌ها
و مکاتبات با خارجیان، اجازه‌نامه‌ها یا منشورها و مأموریت‌ها استفاده می‌شده است.

2.
مُهر بزرگ چهارگوشی [11] از جنس فیروزه که در وسط
آن، همان نقوش مُهر ش.1 و در حاشیه، نام‌های امامان نقر شده است.

این مُهر برای حکم‌ها و نیز امور «خاصه» به کار می‌رفته
است.

3
مُهر کوچکی به شکل مربع، از جنس یاقوت، بدین مضمون:

بسم‌الله، بنده شاه ولایت سلیمان 1077

4.
مُهر به شکل بادامی، با تاج به شکل سرترنج. سنگ مهر
زمرد است؛ و متن آن:

بنده شاه دین سلیمان است 1078.

از مُهرهای کوچک (3) و (4) برای کارهای مالی و ملکی
و انتصاب در امور خاصه و ارتش استفاده می‌شده است.

5.
مهرهایی که از هر نظر شبیه (مُهر 1) بوده و برای
امور نظامی از آن استفاده می‌کردند. ما چهار مُهر بزرگ سلیمان را می‌شناسیم. اولی بر
روی نامه‌ای خطاب به شاه انگلستان نقش شده است. با این متن:

در بالا: الملک لله

در وسط: انه من سلیمان فانه بسم الله الرحمن الرحیم
1079.

در حاشیه: الحمدلله الذی فضلنا علی کثیر من عباده
و صل الله علی خیر خلقه محمد و آل.

 دومی:
بر روی نامه‌ای دیده شده که در بایگانی واتیکان نگهداری می‌شود. با این سجع:

در بالا: الله محمدعلی.

در مرکز: بنده شاه ولایت سلیمان 1078.

در حاشیه - داخل دو قاب - در بالا: حسین و حسن

در پایین: گر کند بارقه لطف تو همراهی ما - چرخ بر
دوش کشد غاشیه شاهی ما.

متن سومین مهر که جدیدتر از بقیه است:

در بالا: بسم الله الرحمن الرحیم

در مرکز: بنده شاه ولایت سلیمان 1091

در حاشیه: نام‌ها و کنیه‌های پیامبر و امامان

چهارمین مُهر: مُهر ش 1 شاردن.

مهرهای کوچک دیگری نیز (ش 3 و 4) وجود دارد.

در مورد شاه سلطان حسین، مستندات بسیاری موجود است.
در کتاب تذکره الملوک، دربار شاه سلطان حسین توصیف شده است. دوران سلطنت این پادشاه
30 سال (1135-1105 ق) به درازا کشید؛ اما دریافتن همه جزئیات تذکره الملوک بسیار دشوار
می‌نماید. در گوشه‌ای از آن چنین آمده:

«پروانجات مبارک اشرف و ملازمت و تیول و همه‌ساله
و تنخواه مواجب و حکمهایی که دیوان بیکی میدهد همکی را منشی الممالک بسرخی و آب طلا
بدین موجب: بابتی که حکم جهانمطاع شد مینویسند در حکم هائیست که دیوان بیکی میدهد بابتی
که فرمان همایون شد مینویسند بر احکام تنخواه و طلب ملازمان و تیولات و سیورغالات و
همه مالجات عساکر. بابتی که فرمان همایون شرف نفاذ یافت مینویسد در جواب نامه ها و
مثالهائیست که صدور میدهند...» (تذکره الملوک، دبیرسیاقی، ص24 [[12.

شغل مهرداری در قدیم‌الایام آن بود که ارقام وزارت‌ها
و استیفاها و کلانتری‌ها و سیورغالات و معافیات و تیولنامجات امرا و حکام و غیره را
بعد از ثبت دفاتر، به مهر ثبت مهر همایون که نزد مهردار مزبور است و در ضمن ارقام در
گوشه عنوان مهر می‌نموده. [13] (همان، 25)

سومین مُهر

در بالا: حسبی الله

در وسط: بنده شاه ولایت سلطان حسین

در حاشیه: جانب هر که با علی نه نکوست...

 مهر
دیگر اندکی بزرگ‌تر است و بر فرمان‌ها و رقم‌های بسیاری دیده می‌شود که به امور کارگزاران
کمپانی هند شرقی انگلیسی در ایران مربوط می‌شود. متن آن بدین قرار است:

بسم‌الله، کمترین کلب امیرالمؤمنین سلطان حسین
1125.

 اینجانب
(رابینو) فرمانی را در شهر رشت دیدم که سجع آن چنین بود: فرمانبر مولای حق سلطان حسین.

شاه‌طهماسب دوم مُهر چهارگوش کوچکی داشت با این متن:

بنده شاه ولایت طهماسب ثانی، (تصویری در دست نیست)
که بر بسیاری رقم‌های مربوط به کارگزاران کمپانی هند شرقی دیده می‌شود. به‌جز این‌ها،
مُهر بزرگ، مُهر همایون، گرد یا به شکل دیگری یافت نشده است. جز چند برخی موارد کمیاب،
مُهرها چهارگوش هستند که در بیشتر مواقع، در بالای آنها تاجی قرار دارد که حاوی دعا
است.

من تاکنون مهرهای محمود و اشرف افغان را ندیده‌ام؛
اما اشرف بر روی مهر خود چنین نگاشته بود: اشرف به‌فرمان خدا سلطان جهان شد - بنده
خدا و خاک‌پای چهار یار [14](امور خارجه، پاریس، ایران، ج 6، ص 395). روایت هانوی
(ج 3، ص 236) این‌طور است:

«بنده مؤمن فرامین اعلا خاک‌پای چهار یار ابوبکر عمر
عثمان علی اشرف است که با اجازه خدا بلندآوازه‌ترین شاه جهان شد». [15]

بعدازاین ما مهر بزرگی نمی‌بینیم، مهر همایون، گرد
یا گلابی‌شکل. مهرها به‌جز تعداد اندکی استثنا، چهارگوش هستند، اغلب اوقات با یک تاج
در بالا که در آن دعایی نوشته شده است.

از نادرشاه 3 مهر شناخته‌ایم. اولی: بسم‌الله دارد
و یک بیت شعر:

نگین دولت و دین رفته بود چون از جا - به نام نادر
ایران قرار داد خدا. [16]

 یک
مهر کوچک مربع شکل با این متن:

مظهر لطف الهی نادر است 1148.

این تصویر دارای تاریخ 1148 است [17].

سرانجام در سال 1910 آجودان من در استرآباد فرمانی
به من نشان داد که نقش مهر آن چنین بود:

نادر عصرم ز لطف حق غلام هشت و چهار/ لافتی الا علی
لا سیف الا ذوالفقار.

به عقیده هانوی در مهر عادل شاه [18] عبارت زیر حک
شده: الملک لله بنده شاه ولایت علی (تصویری از این مهر در دست نیست). این احتمالاً
آخرین باری است که در نوشتن مهرهای سلطنتی این فرمول دیده می‌شود.

بر مهر ابراهیم شاه حک شده است: بسم‌الله، سلام علی
ابراهیم 1162

شاهرخ [19] هنگام تاج‌گذاری به‌عنوان شاه ایران بر
مهر خود چنین نقر کرد: الملک لله مظهر لطف الهی شاهرخ 1161.

مهر دیگری در دوره دوم سلطنت به‌عنوان شاه ایران
با این عبارت:

بسم‌الله و شعری که دومین مصرع آن روی تنها سندی
که مشاهده کردم خوانا نیست: آنکه باشد کلب سلطان خراسان شاهرخ/ روز و شب بر درگهش سایند
مهر و ماه رخ [20].

سومین مهری که آجودان من در استرآباد برای من توضیح
داد در سال 1911 متعلق به دورانی است که شاهرخ رعیت شاه احمد درانی بود و مرکز حکومتش
به دست او فتح شده بود:

یافت از الطاف احمد پادشاه / شاهرخ بر تخت شاهی تکیه‌گاه

تصویری از آن در دست نیست.

افشاریان برای طغرا از عبارت‌های: فرمان همایون شد
و حکم جهان مطاع شد استفاده می‌کردند. وکیل یا نایب‌الحکومه‌ها (زندیان) که در نیمه
دوم قرن 18 میلادی در ایران حکومت داشتند شیوه پادشاهی را پیروی نمی‌کردند و مهر خود
را در پایین سند می‌دزدند و تشریفات را بسیار ساده برگزار می‌کردند.

آزاد افغان، مهری به شکل بیضی ایستاده داشت که مظاهری
متن آن را چنین خوانده است:

به هضر نصرت فیروزی خدا داده است [21] - کمر به بندگیش

هر که بست آزاد است 1165

تصویری از آن در دست نیست.

 کریم‌خان
زند 2 مهر داشت که متن هردوی آنها یک عبارت بود، شکل یکی چهارگوش و دیگری بیضی بود:

یا من هو بمن رجاه کریم... تاریخ مهر بیضی 1175 و
تاریخ مهر چهارگوش 1170 است.

 کلمات
طغرا حکم اعلی شد می‌باشد. مهر کوچک جعفرخان با متن «لا اله الا الله الملک المبین
عبده محمدجعفر» است.

مهر دیگری که بزرگ‌تر است دارای این شعر ناخوانا
است [22]: از فتح [23] بوجه احسن و تمام / جعفرقلی‌ام بیت شرف در این بام.

آقا محمدخان قاجار از مهری استفاده می‌کرد با سجع:
افوض امری الی الله عبده محمد 1119.

برادر زاده او بابا خان هنگام به تخت نشستن دستور
داد بر مهر بیضوی چنین حک کنند:

عبده‌الراجی بابا خان 1214

مدتی بعد او نام فتحعلی شاه را برگزید و در نامه
خانوادگی به خازن‌الدوله با او از مسائل جزئی مالی و پیغام‌رسانی برای زنان حرم‌سرای
شاهی سخن گفت.

در بالای این نامه نقش مهر کوچک گلابی‌شکلی با این
سجع دیده می‌شود:

العزة لله شاه شاهان جهان فتحعلی.1238 [24]

 فتحعلی
شاه مانند همه جانشینان خاندان قاجار مهر بزرگی با قبه‌ای در بالای خود داشت که حاوی
عبارتی دعایی بود. سجع آن مهر شعری بود که با نام اعلی‌حضرت و پس‌ازآن تاریخ مهر

سجع این مهر بزرگ در قبه: «العزة لله» و: قرار در
کف شاه زمانه فتحعلی/ گرفت خاتم شاهی ز قدرت ازلی 1217

ولیعهد عباس میرزا (نایب‌السلطنه) مهر بزرگ چهارگوشی
داشت که

روی آن این شعر نقر بود: دُرِّ دریای خسروی عباس
1214

پسران شاه که حاکمان ولایات بودند و به کارهای مهم
گمارده می‌شدند مهرهایی از این نوع داشتند؛ مانند سلطان علیشاه که در مورد سلطنت با
محمدشاه اختلاف داشت به همین دلیل مهری سفارش داده بود با متن:

السلطان علیشاه قاجار [25]1250

که پیش از آن مهری با متن: علی بظل سلطان به شاه
شد ملقب 1232. [26]

محمدشاه به‌عنوان ولیعهد مهری بیضی‌شکل با این عبارت
داشت: طراز افسر شاهی محمد 1240

مهر بزرگ او به‌عنوان شاه چنین بود:

 الملک
لله/ محمدشاه غازی صاحب تاج و نگین آمد/ شکوه ملک و ملت رونق آیین دین آمد 1250

مهر کوچکی به این مضمون: هوالعلی الغالب السلطان
بن السلطان محمدشاه غازی 1254. [27]

سرانجام اینکه بر روی مهر سومش که هشت‌گوش دراز و
کشیده‌ای بود نقش شیر و خورشید حک کرده بود که در درون

نقش شیر این عبارت حک شده بود:

 «السلطان
محمدشاه»

در بالا سمت راست تاریخ: 1255

ناصرالدین‌شاه در این مهر دست برد و کلمه شاه را
پاک کرده و تاریخ 1255 را به 1264 تبدیل کرد. قرارداد فرانسه - ایران 1855 دارای نقش
این مهر است و همچنین برای تسویه تاوان شرکت تنباکوی ایران در 1892 به کار رفته است.

مهر بزرگ ناصرالدین‌شاه دارای عبارت زیر است:

الملک لله تعالی/ تا که دست ناصرالدین خاتم شاهی
گرفت /صیت داد و معدلت از ماه تا ماهی گرفت 1264

این شاه چهار مهر کوچک دیگر داشت. مهر اول که از
بقیه بزرگ‌تر بود این مضمون را داشت:

الملک لله السلطان بن سلطان ناصرالدین‌شاه قاجار
1264

دومین مهر که از همه کوچک‌تر بود متنی مشابه اولی
داشت متن سومین مهر: هو شاه شاهان ناصرالدین مهردار 1274.

عبارت طغرا برای فرمان‌هایی که فتحعلی شاه و جانشینانش
به کار می‌بردند عبارت بود از: حکم والا شد یا فرمان (حکم) همایون شد همراه با یک عبارت
دعایی:

العزة لله یا الملک لله یا الملک لله تعالی شانه.

در گوشه بالایی سمت راست شکل‌های مربوط به فرمان‌های
ناصرالدین‌شاه کلمات: الملک لله، فرمان همایون شد 1280 در یک چهارچوب بسیار تودرتو
همراه با شیر و خورشید، تاج شاهی، فرشتگان، ستون‌ها، نرگس دان و رشته گل قرار داشت
اما عبارت دعایی کوتاه بود. فرمان‌های قاجار در بالا نقش مهر بزرگی که دارای شعر بود
داشت. مهر صحه (صحیح است) در سمت چپ یا در پایان خط اول متن زده می‌شد.

من (رابینو) امضا ناصرالدین‌شاه را تنها بر روی معاهدات
سیاسی یا قراردادها با قدرت‌های خارجی مشاهده کرده‌ام [28]

مظفرالدین شاه زمانی که مرقومه‌ای برای پسرانش که
حاکم ایالات بودند ارسال می‌کرد بالای آن را با مهر بزرگی به این متن مهروموم می‌کرد:

الملک لله السلطان بن سلطان مظفرالدین شاه قاجار
1314

با خط ناشیانه در پایین نامه چیزی مانند امضاء قرار
داده است [29].

او مهر کوچک‌تری داشت که روی آن حک شده بود: العزة
لله مظفرالدین شاه قاجار 1314.

دو مهر بزرگ، به منظوری نامشخص داشت که روی آنها
شعر حک شده بود. کلمات اولین مهر: هوالملک لله تعالی، رسید

صیت جهان داوری به ماهی و ماه، ز نقش خاتم سلطان
مظفرالدین شاه سنه 1314. [30]

 نقش
مهر دوم: الملک لله، دمید کوکب فتح و ظفر بعون الله/ گرفت

خاتم شاهی مظفرالدین شاه 1314[31].

متن مهر بزرگ محمدعلی شاه چنین است: الملک لله بتوقیع
[32] برزد بعون الهی [33] / محمدعلی خاتم پادشاهی 1324

متن مهر کوچک سلطان احمدشاه چنین است: الملک لله
السلطان ابن السلطان احمدشاه قاجار 1332

 متن
مهر کوچک دیگر او: هو الله السلطان سلطان احمدشاه قاجار.

متن بزرگ احمدشاه: الملک لله / خواست یزدان تا شود
آباد ملک از عدل و داد/ خاتم شاهی به سلطان احمد قاجار داد 1332

ما به اندازه کافی فرمان از دوره صفویه در دست نداریم
تا بتوانیم به نظام ثبت فرامین آنها آگاهی یابیم. در پشت اغلب فرمان‌های مجموعه موزه
بریتانیا، به طور کامل یا تا حدودی از پارچه‌ای پوشیده شده که برای حفظ این اسناد استفاده
می‌شده است.

فرمانی از ناصرالدین‌شاه مربوط به درآمدها و مالیات‌های
شهر محمره (آبادان) وجود دارد که دارای حدود سی مهر است که هر یک از طرف یکی از والیان
ولایت یا یک وزیر دفتر است.

فرمانی از مظفرالدین شاه وجود دارد به تاریخ ربیع‌الثانی
1324 که دارای مهر کوچکی از اوست که در آن چنین تصریح شده است که: شیخ خزعل، معزالسلطنه
حق دارد زمین‌های دولتی در شرق کارون را درصورتی‌که برای فروش گذاشته شود به قیمتی

پایین‌تر از قیمت روز خریداری نماید. پشت این فرمان
دارای مهر شخصیت‌های زیر است:

اتابک اعظم، مشیرالدوله، دبیرحضور، وزیر دفتر، سلطان
عبدالمجید.

رضاشاه پهلوی پس از به قدرت رسیدن از مهر چهارگوشی
استفاده

می‌کرد که یک قبه در بالا داشت و متن آن چنین بود:
بسمه‌تعالی پهلوی شاهنشاه ایران 1304 [34].

پس‌ازآن او از مهر بزرگی با متن «پهلوی شاهنشاه ایران»
استفاده می‌کرد که در طرفین دو شیر و خورشید ایستاده (5.5× 7 سانتیمتر) در وسط آن قابی
قرار داشت با متن: پهلوی شاهنشاه ایران. پسر او محمدرضا از مهر خشک باسمه‌ای داشت که
قاب وسط آن چهار قسمت بود. در قسمت اول (بالا سمت چپ) شیر و خورشید. قسمت دوم (بالا
سمت راست) نقش اهورامزدای بالدار. قسمت سوم (پایین سمت چپ) ذوالفقار همراه با یک ستاره
و قسمت چهارم (پایین سمت راست) نقش همای (پرنده افسانه‌ای نشانه تعالی) و در دایره
مرکزی خورشیدی درخشان در پشت قله دماوند پوشیده از برف وجود داشت. دو شیر که هر یک
از آنها یک شمشیر هلالی در دست دارند این قاب را که روی آن تاج سلطنت، نشان ایران،
همراه با سجع زیر دیده می‌شود: مرا داد فرمود و خود داور است. [35] برای تعمق در این
پژوهش که ما در اینجا تنها آغازگر آن بوده‌ایم باید بسیاری از اصل اسناد را که تاکنون
موفق به دیدن آن نشده‌ایم مورد بررسی قرار داد.

تعداد زیادی از موزه‌های ایران دارای اسناد و فرامین
تاریخی هستند اما موزه‌داران به‌ندرت به درخواست برای تحقیق آن اسناد پاسخ مساعد می‌دهند
کتابخانه آستان قدس در مشهد ازاین‌گونه اسناد زیاد دارد کلیسای ارامنه جلفا نیز تعدادی
از آنها را در اختیار دارد. بعضی از اشخاص نیز فرامین و رقم‌هایی را از اجداد خود به
ارث برده‌اند و برخی دیگر از آنها مجموعه‌هایی را پدید آورده‌اند مانند سید محمد احمد
المهامی بصری که مجموعه‌ای از فرمان‌های ناصرالدین‌شاه و جانشینانش را که مربوط به
محمره و شط العرب است را دارد.

بسیاری از متولیان مزارات بنا به وظیفه دینی خود
حافظ فرمان‌های انتصاب پیشینیان و وقف‌نامه مربوط به مزارات هستند، من پیش از این در
مورد متولیان کیجا صحبت کردم. متولیان پیر موزنان در هند خاله گیلان، فرمانی نزد خود
دارند، به تاریخ محرم 939 ق، با مهر مظفرالسلطان و طغرایی با متن:

الله تعالی الحکیم المنان المعید السلطان المظفر
ابوالمظفر

دو فرمان دیگر، یکی از شاه‌عباس دوم، به تاریخ
1052 و دیگری از طهماسب دوم 1137 که در متن حاشیه آن، مهر نایب‌السلطنه امپراتور آن/ Anne نقش
بسته است.

مزار بابا ولی در رشت، دارای چند فرمان است که یکی
از آنها مربوط به شاه‌عباس دوم به تاریخ 1343 می‌باشد.

در دیداری که با امیر دیوان لاهیجان داشتم، از اندرونی
خانه خود، یک روسری ابریشمی آورد که در میان آن، سه جزو قرآن دست‌نویس بر روی ورق پوست،
با دقت بسیار، بسته‌بندی‌شده بود. خط درشت کوفی آن، به حضرت علی (ع) نسبت داده می‌شد.
با آنکه میزبان من، با نشان دادن این جزوها، به من افتخار بسیار داده و اعتماد بسیار
ابراز کرده بود، اما می‌دانستم که مایل نیست به آنها دست بزنم، ازاین‌رو از منشی خود
«صمصام الکتاب» خواستم آنها را ورق بزند.

این پاره‌های قرآن، به خاندان امیرکیایی «بیه‌پیش»
تعلق داشت و هر برگ آن دارای نقش مهر بود. در آن وضعیت موفق به شمارش این نقش مهرها
نشدم.

حاکمان گیلان و مازندران، مانند دیگر امیران ایران،
دارای مهرهای سلطنتی بودند. سلطان احمدخان، حاکم ولایت بیه‌پیش (911 – 940ق)
از زیدی به شیعه تغییر مذهب داد و بر مهر خود این سجع را حک کرد:

تا شد سعادت ابدی راهبری مرا - شد رهنمون به مذهب
اثنی‌عشری مرا

ابوفتاح فومنی در تاریخ گیلان (ص 113) بیان می‌دارد
که در زمان طهماسب اول امیر حاتم حاکم کهدم، رشت را گرفت که مرکز بیه‌پیش محسوب می‌کشد
(942 هجری) و عنوان شاه حاتم گرفت و فرمان داد به نامش خطبه خوانده و سکه ضرب کنند.
[36]

 سجع
انگشتری او چنین است:

جهان که بساط او هزار فرسنگ است [37] - به پیش چشم
جهان‌بین همتم تنگ است

به گفته همین مؤلف (ص 26) شاهرخ از سلسله تیجاسپی؟[38]
که رشت را تصرف کرد و مدت 7 سال بر آن حکومت کرد مهر بزرگی داشت و امر به نقش طغرایی
در بالای فرامین و نامه‌های خود مانند روش حاکم‌های پیشین گیلان داد. [39]

 

--------------------------------------------------------------------------------

[1].
عنوان این مقاله La Sigilographie Iranienne modernاست که در نشریه Journal Asiatique، ص 193-203، شماره 239
(1951) به چاپ رسیده است.

[2].
Hyacinth Louis Rabino di Borgomale.

 [3]. این مقاله هیچ تصویری نداشت و چون توصیف مهر بدون
تصور نقش آن، چندان قابل درک نیست، تصویرهای لازم بدان افزوده شد؛ اما از آنجا که این
تذکر از جانب دوست حکاک و هنرمندم آقای مهرداد خلقی بود، خود زحمت جمع‌آوری نقش مهرها
را به عهده گرفتند. تصویر مهر اشرف را دوست فاضل و بزرگوار جناب آقای عمادالدین شیخ
الحکمایی تهیه‌کرده‌اند.

 [4]. The adventures of Hajji Baba of Isfahan, by James Morier, edited by
C. J. Wills, M. D. London, 1897, p. 617.

[5]. در
اینجا، به فهرست اجمالی از منابعی که می‌توان بدان مراجعه کرد می‌پردازیم: موزه بریتانیا،
لندن، نسخه خطی Or. 4934 تا
4936 مجموعه فرمان‌های شاهی و دیگر اسنادی که سیدنی چرچیل (Sidney J. A. Churchill)
آنها را گردآوری نموده است. نخستین دسته از این اسناد
شامل سه طومار یا فرمان می‌شود: یکی از یعقوب قراقویونلو و دیگری از برادرش الوند و
سومی از شاه اسماعیل اول. نسخه خطی Or. 4935 دارای ۳۱ فرمان از دوره شاه‌طهماسب اول تا ناصرالدین‌شاه
می‌باشد. نسخه خطی Or. 4936 انبوهی
از اسناد است که بسیاری از آنها دارای مهرهای افراد خاص می‌باشد. در این نسخه، تنها
سه یا چهار فرمان وجود دارد. دیوان هند (Indian Office) - در میان اسناد East India Factory
Records: Persia and the Persian Gulf، ترجمه‌هایی از رقم شاه سلطان
حسین، شاه‌طهماسب دوم، نادرشاه و کریم‌خان زند وجود دارد. دفتر بایگانی ملی / Public Record Office -
اسناد دولتی، ۱۰۲. دسته اسناد ۴۰. شش یا هفت فرمان
یا نامه از شاه به صاحب‌منصبان انگلیسی. - دفتر بایگانی امور خارجی، ایران. تعداد بسیاری
نامه به زبان فارسی رسمی و شخصی دارای نقش مهر به شماره دستیابی F. O. 94/159/1 نوشته شده در ۱۸۱۲ با امضای فتحعلی شاه به شماره F. O. 93/75/7 پیمان ۱۸۶۸ به امضای ناصرالدین‌شاه. وزارت امور خارجی
پاریس. ایران-مکاتبات و ایران-اسناد. فرمان‌های بسیاری از زمان شاه سلطان حسین تا ناصرالدین‌شاه
و نامه‌های رسمی و شخصی بسیاری دارای نقش مهر. پیمان‌نامه‌ها: پیمان‌نامه بازرگانی
۱۸۵۵ به امضای ناصرالدین‌شاه.

 [6]. متن
این مهر چنین است: اللهم صل علی محمد مصطفی علی مرتضی و حسن رضی و حسین شهید کربلا
علی زین‌العابدین محمدباقر جعفر صادق و موسی کاظم علی بن موسی رضیٰ محمدتقی
علی [حسن] عسگری محمد مهدی العبد اسماعیل بن حیدر صفوی 914. ابعاد و جنس این مهر نامعلوم
است. رابینو تاریخ این مهر را 913 ذکر کرده، اما دقیق‌تر آن 914 است اگر مهری با چنین
مشخصاتی با تاریخ 913 موجود باشد از آن بی‌اطلاعیم (دستور حکاکی، مهرداد خلقی، ص
97).

[7].
متن مرکز:بنده شاه ولایت طهماسب. حاشیه: محمد المصطفی
علی‌المرتضی حسن‌الرضا حسین‌الشهید علی زین‌العابدین محمدالباقر جعفرالصادق موسی‌الکاظم
علی‌بن‌موسی‌الرضا محمدالتقی علی‌النقی حسن‌العسکری محمدالمهدی. طهماسب چهار مهر با
این شکل و عنوان دارد که باهم متفاوت‌اند (همان‌جا).

[8].
با این تفاوت که مهر شاه اسماعیل گلابی‌شکل یا اشکی
و مهر شاه‌عباس اول گرد است (همان، ص 98).

[9].
آستانه کیجا واقع در کوهدم استان گیلان، یک فرمان
انتصاب تولیت آستانه، به تاریخ رمضان و ذیقعده 994. رابینو این مهر را مهر صحه شاه‌عباس
می‌خواند.

[10]. Ed. Langles, Atlas, p.31

 [11]. دستور حکاکی، ص 106-107.

 [12]. این
متن به‌صورت ذیل به فرانسه ترجمه شده است: منشی الممالک با جوهر قرمز و آب طلا بر تمام
نامه‌های سلطنتی و بر تمام اسناد انتصابات تیول همه‌ساله و همچنین فرامین، حکم که توسط
دیوان‌بیگی صادر می‌شده است طغراء رسم می‌کرد و بر روی آخرین فرامین این عبارت نوشته
می‌شده: حکم جهانمطاع شد. همچنین، بر فرامین پرداخت‌های مالی و فرامین درخواست اشتغال،
تیولات، همه‌ساله و سیورغال نظامیان، عبارت: فرمان همایون شد. برای پاسخ به نامه‌ها
و غیره، عبارت «فرمان همایون شرف نفاذ یافت» رسم می‌کرده است.

[13].
مُهردار همایون که نگهبان مُهر بود، این مُهر را
روی رقم نام وزرا، مستفیان و کلانترها و بر روی نوشته‌هایی که مربوط به سیورغال می‌شد
و امان‌نامه و تیول که به امرا و صاحب‌منصبان اعطا می‌کشد، نقش می‌کرد، البته پس از
ثبت آن اسناد.

[14].
سجع این مهر، همان‌طور که در تصویر نقش آن دیده می‌شود،
چنین است: اشرف شاهان عالم شد به حکم کردگار بندهٔ فرمانبرِ حق خاک‌پای چار یار 1137.

[15].
ترجمه هانوی از متن مهر اشرف افغان، به سجع مهر محمود
افغان شبیه‌تر است: غلام چار سرور عاقبت محمود می‌باشد جهانگیری به حکم قادر معبود
می‌باشد 1135.

[16].
همان‌طور که در تصویر دیده می‌شود، تاریخ مهر سال
1148 است.

[17].
تصویر از مهرها و طغراها و. ص 141.

[18].
علیشاه برادرزاده نادر. 2. نوه نادر که نایب‌السلطنه
او نیز به شمار می‌رفت.

[20].
رابینو چنین خوانده: بر [می روحد در جهان] سر به
ماهرخ.

[21].
مظاهری در ص 164 به جای مصرع اول نقطه‌چین گذاشته
است.

[22].
مظاهری در ص 164 این دو متن را متعلق به یک مهر دانسته
است. از فتح علی به وجه احسن و تمام - جعفرقلی بیت شرف شد از این نام بررسی‌های تاریخی،
سال 5، ش 1 جعفرخان پسر صادق خان استظهار الدوله بود که حاکم کردستان و سپس اصفهان
شد.

23.
رابینو «از فضل علی و توجه حسن امام - جعفرقلی‌ام
بیت شرف در این نام» خوانده است.

24.
رابینو 1230 آورده است.

25.
پسر دهم فتحعلیشاه

26.
رابینو تاریخ مهر را 1244 آورده اما تاریخ نوشته
شده از منبع تصویر مهر، ص 231 کتاب مهرها و طغراها و. است

[27].
رابینو چنین خوانده است: هوالله تعالی السلطان بن
السلطان محمدشاه غازی

 [28]. ظاهراً
اولین پادشاهی که از امضا استفاده کرده است ناصرالدین‌شاه قاجار است.

[29]
با این اطلاعات اولین پادشاهی که در نوشته‌های خود
از امضاء استفاده کرده است ناصرالدین‌شاه است.

[30]
رابینو این متن را چنین خوانده است: رسید صیت جهان
دانی و راهی نما و ماه، ز نقش خاتم مظفرالدینشاه

[31].
رابینو این مصرع را اینطور خوانده است: دُومید کُکب
فتح و ظفر بعون اُلله...

32.
رابینو «بتوفیق» خوانده است.

33.
رابینو «عونِ الهی» را «عونالهی» خوانده است

34.
این نخستین مهر پادشاهی ایران است که در آن به‌جای
تاریخ قمری از تاریخ شمسی استفاده شده است.

35.
رابینو این سجع را چنین خوانده است: مرا دادن مودو
بکعر ددا وراست.

36.
چند بندی که رابینو از کتاب تاریخ گیلان ترجمه کرده،
بسیار آشفته و در مواردی نادرست است. مقایسه کنید: چون امیره حاتم میشوم کهدم... به
دعوی سلطنت و سرداری مملکت گیلان به رشت آمده... به روش سلاطین نافذ فرمان سکه و خطبه
به نام خود کرده و در احکام و ارقام طغرا نوشته و در عنوان احکام مهر بزرگ می‌کرده...
(تاریخ گیلان، ملا عبدالفتاح گیلانی، تصحیح منوچهر ستوده، بنیاد فرهنگ ایران،
1349. ص 22)

[37].
مقایسه کنید: جهان که وسعت او صد هزار فرسنگ است.
(همان‌جا)

[38].
مقایسه کنید: امیره شاهرخ را که به سلسله اسحاقیه
نسبت دوری داشت به پسری امیره حسام‌الدین برداشته به گیلان آوردند. (همان. ص 30).

[39].
مقایسه کنید با متن اصلی: چون امیره شاهرخ ... در
سنه خمسین و تسعمائه به گیلان آمده مدت هفت سال در کمال استقلال به امر سلطنت گیلان
«بیه پس» مشغولی نموده به روش سلاطین سابق گیلان در احکام و ارقام طغرا نوشته در عنوان
احکام مهر و نشان می‌کرده سکه و خطبه به نام نامی نواب همایون کرده... (همان، ص 31).

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب