نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
تصویرهای خواجه نصیرالدین طوسی نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - دوشنبه ٢٥ بهمن ۱۳۸٩

  

فرانسیس ریشار/ Francis Richard

 

ترجمه: سید محمد حسین مرعشی

  

نصیرالدین طوسی در میان دانشمندان اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار است. 
از آن رو، تصاویری چند از او تا به امروز باقی مانده است. این امر به صورت‌های مختلف قابل توجیه است: خواجه جایگاه پراهمیتی در دربار ایلخانی داشت و بی تردید ، به گونه ای الگوی دانشمندان اخترشناس بود. از او در وقایع نامه های دوره ایلخانی نیز نام برده شده است. نقش تصویر او در زمان حیاتش می تواند نشاندهنده جایگاه بالاتری از او باشد.

 1.موزه ملک، تهران، نسخه شماره (5) 2238

 این تصویر از نصیرالدین طوسی، بر روی بومی زراندود در ترنجی با حاشیه ای از گل برگ های نیلوفر  که احتمالا در آغاز قرن 15 میلادی، نقش شده است
یادآور هنر جلایری یا اینجو است.  

 دو کتیبه مذهب بالا و پایین تصویر نوشته‌هایی به خط کوفی بر روی زمینه ای زراندود با نقش های اسلیمی عصر جلایری یا تیموری را نشان می‌دهد.

 می توان گفت که تزیین این صفحه از برگ آغازین در دو مرحله انجام شده است. احتمالا تصویر در سده پانزدهم م بر روی صفحه ای با ترنج تزیینی نقش شده باشد.

 به هر تقدیر، وجود این تصویر از نصیرالدین طوسی، نشاندهنده اعتبار علمی والایی است که این دانشمند، پس از مرگش نیز از آن برخوردار بود.

1.دانشگاه استانبول، نسخه شماره F 1418 ، برگ یکم، صفحه پشت.

 [نصیرالدین طوسی و همکارانش در رصدخانه مراغه به کار مشغولند] جنگ علمی اسکندر سلطان، شیراز، 1410م.  

 نقاش این تصویر شناخته نشده است. شاید هنرمندی باشد از بغداد بدانجا آمده. نصیرالدین طوسی را می توان به خوبی در میان پنج منجم دیگر که زیر گنبد رصدخانه مراغه گرد آمده‌اند، به جای آورد. این تصویر در آغاز جنگی از متون هیئت آمده که بی تردید در حدود سال 1410، در شیراز، برای اسکندر سلطان نگاشته شده است. اسکندر سلطان نوه تیمور، پس از تلاش در پی فراهم آوردن سرزمینی مستقل در حوالی شیراز و پس از آن اصفهان، در سال 1415 م درگذشت. او حاکمی بسیار پرشور، حامی فوق العاده بزرگ،  مشهور به هنروری و بانی طالع بینی ویژه خود. Wellcome Library, Londres, MS Pers. 474)). او جمشید کاشانی را در زمینه هیئت به کار گماشت و فرمان استنساخ متون بسیاری را صادر کرد. می توان او را پیشگام الغ بیگ که افکار خود برای احداث رصدخانه  نه در اصفهان بلکه در سمرقند تحقق بخشید، خواند.

 1.کتابخانه ملی فرانسه، پاریس، مخزن‌الحاقی فارسی (suppl. Persan)، نسخه شماره 1113 

هلاکوخان در کنار برخی شخصیت‌های مغولی در 15 ژانویه 1257م، خواجه نصیرالدین طوسی و نیز موفق‌الدوله همدانی و رئیس‌الدوله همدانی پزشک را در چادر خود به حضور پذیرفت.  

نصیرالدین طوسی (در تصویر4) یکی از حاضرانی است که دستاری بر سر دارد. دیگری نیز یکی از پزشکان است.  

این تصویر زینت بخش نسخه ای از بخش مغولان ایران (ایلخانان)  کتاب جامع‌التواریخ رشیدالدین فضل‌الله، وزیر ایلخانان و مورخ، است.

 نسخه مخزن‌الحاقی فارسی (suppl. Persan)، نسخه شماره 1113 کتابخانة ملّی فرانسه در پاریس نسخه‌ای بسیار استثنایی است. این نسخه از کتابخانه شاهزاده محمود میرزا (د. 3-1852) بدست آمده است.

 این نسخه، ظاهراً پس از یکی از قدیمی‌ترین نسخه‌های کتاب رشیدالدین استنساخ شده است و در سال های  1310- 1307، در تبریز در دربار غازان‌خان و سپس
در دربار اولجایتو انجام پذیرفته است. ساخت این نسخه، به درخواست شاهرخ، احتمالاً در هرات و برای کتابخانه خود - تصویر 3­ - انجام پذیرفته است. این نسخه با دو قلم نگاشته شده که یکی از آنها خط حافظ ابرو تاریخنگار ایرانی است. می‌دانیم که شاهرخ شیفته تاریخ بود و کتاب‌های تاریخ گرد می آورد و نیز به تاریخ‌نگاران (مانند حافظ ابرو) سفارش تألیف می‌داد.

 نقاشی‌های بسیار این نسخه که تاریخ آن در سال 1430-1420 است (متأسفانه این تاریخ پاک شده) به دست چندین هنرور انجام گرفته است. یکی از این هنروران سیف الدین نقاش واحدی اصفهانی است که به دلیل کار در نگارخانه شاهزاده پرآوازه کتاب دوست، بایسنقر، پسر شاهرخ حاکم هرات درگذشته 1434، برای خود شهرتی داشته است.

 مجلسِ برگ 183 ویژگی اصیل دیگری نیز دارد: بر روی چادر ایلخان بیتی از اشعار حافظ مشهور شیراز، خوش‌نویس شده است. تیموریان در نثر و فهم آثار این شاعر بسیار کوشیدند.

 1.کاخ گلستان، تهران، نسخه ش 2254، ص. 354

 این رونوشت از جامع التواریخ رشیدالدین (1247 – 1313م)، نزدیک به سه قرن پس از نگارش این اثر تاریخی بسیار مهم که هر فرمانروایی آرزوی داشتن آن را در کتابخانه اش داشت، مصور شده است.

 گورکانیان (مغول های هند) به واسطه برخی اجداد تیموریشان، خود را به مغول های مغولستان (Moghols) منسوب می داشتند و با بزرگداشت «نیاکان» ایلخانی شان، سلسله خود را می ستودند.

 باری، این نسخه فراهم آمد و در کارگاه سلطنتی اکبر، در هند، به طرز با شکوهی با غنای فراوان مصور شد. این رونوشت امروزه (به استثنای چند برگی که در نقاط مختلف جهان پراکنده شده) در کتابخانه گلستان تهران نگهداری می‌شود. کار نسخه یادشده، در ماه رمضان 1004 ق (25 مارس 1596)، در کارگاه سلطنتی پایان یافت. این کتاب دارای بیش از صد نقاشی است که حاصل هنرمندان طراز اول، مانند مسکین، لال و بساون می‌باشد. این اثر یکی از نسخ نفیس این دوران است که مصورسازی آن، با دقتی بی نهایت انجام گرفته و هیچ یک از جزییات
به اتفاق و تصادف واگذار نشده است.

 هنرمند تصویرگر، در صفحه ای که نقش رصدخانه مراغه (در آذربایجان، در سال 1259م  به دستور هلاکوی ایلخانی ساخته شد) تصویر شده، گروهی از منجمان را همراه با ابزاری که او در هندوستان پایان سده شانزدهم می شناخته ،  نشان داده است. رصدخانه مراغه که بسیار مجهز بوده، به سرپرستی نصرالدین طوسی که  در این تصویر، در وسط مجلس نشان داده شده، اداره می شده است. در این تصویر دانشمندان نتیجه رصدشان را با مشاهدات پیشین خود که در جداول زیر دستشان درج شده، تطبیق می دهند.

 متنی که در بالای نقاشی آمده اسامی چهار دانشمند منجم رصدخانه ایلخانی را ذکر می کند: مویدالدین عرضی، فخرالدین مراغی، فخرالدین اخلاطی و نجم الدین دبیران قزوینی.  

آنها نتایج مشاهداتشان را که در جدول هایی تهیه شده بود و تا سال 1430 م. به  عنوان مرجع، مورد استفاده قرار می گرفت ، به آباقا ، پسر هلاکو تقدیم کردند. تاسیس رصدخانه از والاترین اقدامات علم پروری در جهان ایرانی به شمار می آمده است: علاقه به نجوم و کنجکاوی برای آگاهی از آینده به کمک طالع بینی، به شکل تنگاتنگی در هم تنیده اند.  

 برای اطلاعات بیشتر، رجوع کنید به مقاله  

 ا. س. ملکیان- شیروانی با عنوان «خواجه نصیر و گذشته ایران» در کتاب نصیرالدین طوسی فیلسوف و  دانشمند سده سیزدهم/ Nasir al-Din Tusi, philosophe et savant du XIIIem siècle.

 تصویر 1 – موزه ملک، تهران، شماره (5) 2238  (عکس از غضبان پور)

 تصویر 2 – دانشگاه استانبول، نسخه شماره F 1418 ، برگ یکم، صفحه پشت.

 (با تشکر از F. Beaupertuis – Bressand برای کلیشه تصویری از کتاب خود، با عنوان الغ بیگ (Ulugh Beg)، شاهزاده اخترشناس، پاریس، 1994 )

 تصویر 3 - کتابخانه ملی فرانسه، پاریس، (suppl. Persan, Ms. 1113)

(کلیشه تصویر از کتابخانه ملی فرانسه)

 تصویر4 - کاخ گلستان، تهران، نسخه ش 2254، ص. 354 (عکس از غضبان پور)

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب