نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
پژوهش باستان‏شناسانه سنگ‏نگاشته‏های ثمودى‏ نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - چهارشنبه ۱٢ تیر ۱۳۸٧

 

    ثمود: پژوهش باستان‏شناسانه سنگ‏نگاشته‏های ثمودى‏/  وان دن براندن‏،    ترجمه   سید محمدحسین مرعشى. انتشارات نگاه معاصر. 1387‏

 

 مقدمه مؤلّف‏ 

  براى نگاشتن این کتاب ناچار به اطلاعاتى که تقریبا در چهار هزار متن منتشر شده، وجود داشت اکتفا شد و این در حالى است که هزاران سنگ‏نگاشته، هنوز شمارش نشده‏اند و بسیارى دیگر دیگر هنوز بر صخره‏های عربستان در انتظار پژوهشگران اند.

ترکیب محتواى این چهار هزار سنگ نگاشته، تصویری از زندگی مردمان ثمود که در گذشته‏هایى نزدیک از دید رس تاریخ دور شده‏اند به ما مى‏دهند.

 براى وضوح بخشیدن به ابهامات موجود در این تاریخ به پژوهش‏های طولانى و دشوار نیاز است. ما ابتدا آنچه را مؤلفان تاریخى در باره ثمود گفته‏اند جمع‏آورى کردیم. سپس به گرداورى اطلاعات موجود در سنگ‏نگاشته‏های ثمودى پرداختیم. آنگاه هزاران اسم خاص، تجزیه و تحلیل شد پس از ان تصاویر حک‏شده بر سنگ‏ها که در کنار سنگ‏نوشته‏ها به فراوانى دیده مى‏شوند مورد تفسیر قرار گرفت. نتیجه به دست آمده شگفت‏انگیز بود. این پژوهش‏ها چهرهای را از این مردم ترسیم کرد که به نظر ما چندان غیرواقعى نمى‏نماید. با این همه تا حد ممکن کوشیده‏ایم نتایج پژوهش‏های خود را با داده‏های تاریخ دیگر اقوام سامى و به ویژه با داده‏های تاریخى عربستان جنوبى مورد مقایسه قرار دهیم.  

 

    فصل اول‏:  اعراب ثمودى در منابع تاریخى‏

     1.  روایات تاریخى عربى‏

  مورخان قدیمى عرب، براى نگاشتن تاریخ نیاکان پیش از اسلام خود داده‏های اندکى در اختیار داشته‏اند. با وجود این، شبه جزیره عربستان از هشت سده پیش از میلاد، داراى یکى از درخشان‏ترین تمدن‏هاست که مشرق‏زمین در طى روزگاران، به‏خود دیده است. در سراسر شبه جزیره، صخره‏ها پوشیده از نوشته است، زمین پر از سنگ‏هایى است که روى آنها  حکاکی شده است. اسناد و مدارک بایگانى‏شده بسیارى وجود دارد که نشان‏دهنده حرکات واشارات نیاکان و نژادهای گشمده‏ است.

 

     2.  روایات تاریخى آشور

 از سده نهم پیش از میلاد، عربستان شمالی در چنگ قدرتِ هولناک آشورى - بابلى قرار داشت. بیش از سه سده، پادشاهان این سرزمین، با موفقیتى کمابیش نسبى، اعراب را زیر سلطه خود نگه داشتند. اما این سؤال مطرح است که آنها چرا براى این سرزمین بى‏حاصل و سوزان چنین اهمیتى قائل بودند. دلیل آن و دلیلى که لشگریان روم را چند سده بعد، در آغاز سده نخست میلادى، واداشت تا ز این سرزمین با صحارى بى‏انتها و خطرناک بگذرند و به سرزمین‏های جنوب حمله کنند، احتمالا جاذبه ثروت افسآنهای نبوده است. البته مقدار غنایم و باج‏های مورد مطالبه، از ثروت مردم شمال خبر مى‏دهد، اما این واقعیت نیز وجود دارد که آشورى‏ها، سرزمین‏های ثروتمند عربستان را مورد تعرض قرار ندادند. لشگرکشى‏های آنها از عربستان مرکزى فراتر نرفت. از طرفى عربستان نیز قدرت یکپارچهای نبود تا تهدیدى دائمى براى حکومت‏های نیرومند میان دجله و فرات باشد. امنیت شمال و مرکز عربستان به‏طور عمده به شکوفایى اقتصاد بین‏النهرین بستگى داشته است. جاده‏های بازرگانى که به آشور ختم مى‏شد و کاروانهای آکنده از کندر و ثروت جنوب که در این راه‏ها از سویى به سویى در حرکت بودند از این سرزمین وسیع مى‏گذشت. درست است که آنها از منزلگاه‏های واقع در واحه‏های حاصلخیز مى‏گذشتند اما در مسیرهای بسیار طولانى در معرض خطرات کویرى هولناک، با ساکنانى بدوى یا نیمه‏بدوى قرار داشتند که قتل و غارت براى آنها شیوه یک زندگى شرافتمندانه بود.

 

   3.  روایات تاریخى کلاسیک‏

 به گفته استرابون (66 تا 24 ق.م.) در سده سوم پیش از میلاد، اراتوستن عربستان را به دو قسمت بزرگ تقسیم کرد. در عربستان جنوبى، سبایى‏ها، معینى‏ها، قتبانى‏ها و حضرموتى‏ها زندگى مى‏کردند. مؤلف به بدویانى اشاره مى‏کند که در میان نبطى‏ها و سبایى‏ها در حجاز و عسیر حضور داشتند و «اعراب بدوى شترچران» خوانده مى‏شدند. او در این مورد بیش از این چیزى نمى‏داند. استرابون نیز هیچ توضیحى نمى‏دهد.

 

    4.  منابع کتیبه‏شناختى‏

 الف.  سنگ‏نگاشته‏های غیر ثمودى‏

 منابع تاریخى، گستره تحت تصرف ثمودیان را عملا تمام عربستان شمالی و مرکزى مى‏دانند. این امر شگفت‏انگیز است  اما لازم است که براى روشن‏تر شدن تاریخ به بررسى بپردازیم.

 برخى متون کتیبه‏شناختى غیر ثمودى، داده‏های منابع تاریخى را تایید مى‏کنند. نخست کتیبه دو زبانه یونانى - نبطى که فیلبى در سال 1951 در معبد روافه در مدین  یافت

  ب.  سنگ‏نگاشته‏های ثمودى‏

 متون یونانى و عربى جنوب نیز وسعت سرزمین‏های مورد تصرف ثمودیان را که در منابع دیگر ذکر شده است تایید مى‏کنند.  وجود نوشته‏های عجیبى بر صخره‏های عربستان از مدت‏ها قبل مورد توجه مؤلفان کلاسیک قرار گرفته بود  هنگامى‏که این نوشته‏ها براى نخستین بار نزدیک به پایان سده نوزدهم به‏دست محققان رسید نمى‏دانستند ان را به چه چیز مربوط بدانند. اما براى ان نام بسیار مبهم «ماقبل عربى» را در نظر گرفتند هر چند رمزخوانى با دشوارى بسیار پیش مى‏رفت. اما سرانجام توانستند کلمه ثمد را کشف کنند. لیدزبارسکی ان را «ثمودى» تشخیص داد. این اسم مورد موافقت قرار گرفت زیرا مى‏دانستند مکآن هایى که این سنگ‏نگاشته‏ها از آن‏جا به‏دست آمده، محل سکونت قبیله ثمود بوده است.

 

    فصل دوم‏

    کند و کاو در باره قوم ثمود و نتیجه آن‏

 

    1.  کند و کاو

 همان‏طور که دیدیم هزاران سنگ‏نگاشته ثمودى از سراسر عربستان به‏دست آمده است. همه این متن‏ها از یک نوعند و یک واحد را شکل مى‏دهند. واحد به این معنا که آنها از انواع سنگ‏نگاشته‏های ددانى، لحیانى و معینى که در این نواحى یافت شده‏اند کاملا متفاوتند. سنگ‏نگاشته‏های ثمودى، خود به شاخه‏های مختلف تقسیم مى‏شوند.

 

    2.  ملت ثمود

 براى پاسخ به این سؤال ابتدا باید دانست که از لفظ «قبیله ثمود» چه استنباط مى‏شود؟ پس از قرآن، تاریخ‏نویسان عرب از لفظ «قبیله ثمود» استفاده مى‏کنند، اما به نظر مى‏رسد واقعیت فراتر از این باشد. با خواندن سنگ‏نگاشته‏های ثمودى ملاحظه مى‏کنیم که این سنگ‏نگاشته‏ها در واقع، از کسانى به‏جا مانده که خود را از قبیله‏های مختلف مى‏دانند. نام قبیله‏هایى که بدین صورت آمده، بسیار زیاد است.

 

    3.  وحدت ثمودى‏

 ثمودیان داراى وحدت بوده‏اند. اما اگر این وحدت را یکپارچگى تصور کنیم دچار اشتباه شده‏ایم. این تنوع به دلیل گوناگونى قبایل است. سبا و معین نیز از قبایل مختلف تشکیل شده بودند و این مانع وحدت آنها نشده بود. به عقیده ما دلیل عمده افت و خیز در روابط بین این قبایل، فقدان یک قدرت مرکزى است. هیچ دلیلى براى اثبات وجود یک مملکت ثمودى، در دست نیست. قبیله اولیه ثمود به‏نظر نمى‏رسد همانند قبایل سبا و معین در جنوب، موفق به برقرارى سلطه سیاسى خود بر نواحى تحت تصرف خود شده باشد.

 وسعت سرزمین، فرهنگ ابتدایى، تفرق قبایل که حتى در جنوب عربستان، بارها سبب طغیان شده بود نمى‏توانست در ایجا یک قدرت مرکزى، مساعدت کند. خطرات خارجى نیز متوجه آنها بود. خطراتى مانند توسعه‏طلبى نبطى و دست‏اندازى‏های سبا و معین بر نواحى مهم شمال به دلیل منافعى که در آن مناطق داشتند. هنگام بروز چنین خطراتى، ثمودى‏ها با قواى مسلح خود به دفاع مى‏پرداختند.

 منابع تاریخى و متون کتیبه‏شناختى اتفاق نظر دارند که ثمود، ملتى با سرزمینى گسترده، آمیزه ای از قبایل به‏هم پیوسته به‏سبب پیوندهای فرهنگى و دینى بوده است.

 

    4.  منشاء ملت ثمود

 

 تعیین زمان به‏وجود آمدن ملت ثمود، مساله دشوارى است زیرا در هیچ‏یک از منابع تاریخى و کتیبه‏شناختى اطلاعات لازم در این مورد وجود ندارد. اما نشانه‏هایى وجود دارد که به‏طور اجمالى، جسارت ابراز برخى ملاحظات را به ما مى‏دهد. اما این ملاحظات از دایره فرضیه پا فراتر نمى‏نهند.

 

    5 .  سرانجام ثمود

 در پایان، این سئوال مطرح است که آیا مى‏توان براى ثمود، سرانجامی مشخص کرد. ثمود یک ملت بوده است، ملتی که تقریبا در سراسر سرزمین عربستان شمالی و مرکزى پراکنده بودند. این مردم، حکومت به معنی واقعی به وجود نیاوردند بلکه داراى نوعی اتحادیه از قبایل مختلف بودند. این اتحادیه، نام خود را از قبیله نیرومند ثمود گرفته بود. و پیوندهای بسیار شکننده فرهنگى و دینى آنها را با یکدیگر متحد کرده بود. ظاهرا ثمودیان هرگز نتوانسته‏اند همانند اعراب شمالی در برابر مهاجمین آشورى از مرزهای خود دفاع کنند.

 

 فصل سوم‏

 مردم ثمود بر اساس سنگ‏نگاشته‏های ثمودى‏

 

    1.  محل سکونت‏

 سنگ‏نگاشته‏ها اطلاعات بسیار اندکى در باره محل سکونت ثمودیان ارائه مى‏کنند. بر اساس روایات تاریخى، آنها در صخره‏های تراشیده شده زندگى مى‏کردند که بقایاى آن هنوز در اطراف حَجَر موجود است. اما خانه‏های مذکور در حقیقت مقبره‏های نبطى است. با این همه نمى‏توان به‏ویژگى شهرنشینىِ حداقل قسمتى از این مردم تردید کرد.

 

    2.  چهره‏

 آن گروه از روایات تاریخى عربى که ثمودیان را مردمى درشت‏اندام تصویر مى‏کنند نمى‏توانند چندان قابل اعتماد باشند. تا آن‏جا که ما مى‏دانیم آنها در تصاویر، داراى اندامی معمولی هستند.

 

    3.  اسم‏های خاص‏

 اسم‏های خاص ثمودیان تنوع بسیار زیادى دارد. این اسم‏ها، نه تنها خصوصیات جسمانى و روانى مختلفى را بیان مى‏کنند بلکه با موقعیت‏های مختلف زندگى بت‏پرستانه و دینى ارتباط دارد.  ثمودیان در انتخاب نام براى فرزندان خود آزادى بسیار داشته‏اند. آنها نه اسم‏های خاص معین داشته‏اند و نه نام خانوادگى معینى.  صورت‏هایى مانند فلان بن فلان یا فلان بن بهمان بن فلان بسیار نادر است. در میان ثمودیان هم‏چنین از سلسله انساب مفصلى که براى صفایى‏ها و به‏طور کلى براى صحرانشینان اهمیت بسیار دارد خبرى نیست.

 

    4.  اجتماع‏

 اجتماع به دو بخش انسانى تقسیم مى‏شد: آزادگان و بردگان. ثمودیان، شاه و ملکه‏هایى داشته‏اند.

 

    5 .  موقعیت اجتماعى‏

  بنابر روایات تاریخى عرب، ثمودیان شهرنشین بوده‏اند، در حَجَر در صخره‏ها زندگى مى‏کردند و حکومتشان پادشاهى بوده است. چنان‏که در قران آمده است آنها در میان باغ‏ها، چشمه‏ها،مزارع غلات و نخلستانها با امنیت و آرامش زندگى مى‏کردند.

 

    6 .  حیوانات‏

 متن‏ها و به‏خصوص تصاویر، حیواناتى را که ثمودیان با آنها سر و کار داشته‏اند به‏ما مى‏شناساند. در میان حیوانات اهلى، شتر، اسب، الاق، گاو، مرغ، خروس، سگ و گربه دیده مى‏شوند. شتر با اهمیت‏ترین حیوانى است که این مردم از زمآنهای دور با ان سر و کار داشته‏اند.

 

    7.  شکار

 

 شکار یکى از مشغولیات عمده ثمودیان بود. در متن‏ها بارها از ان یاد شده است.

 

    8 .  جنگ‏

از کتیبه‏های آشورى چنین پیداست که اعراب شمال شبه جزیره، خیلى زود با سیاست توسعه‏طلبانه آشورى به مقابله برخاستند. در متن‏های ثمودى از جنگ ددان سحن گفته شده که اشاره به نبردى علیه آشور است. این مبارزه براى کسب استقلال بوده است اما در جنگ‏های میان قبایل مساله معمولا مالکیت نقاطى است که داراى اب و مرتع‏اند.

 

    9.  حرفه‏ها

 همان‏طور که در صفحات قبل گفتیم در میان ثمودیان، کشاورز، کاروان‏دار، شکارچى، ادویه‏فروش و پارچه‏فروش وجود داشت. در سنگ‏نگاشته‏ها از حرفه‏های دیگرى هم سخن به‏میان آمده است.

 

    10.  بیمارى‏ها

 بسیارى از متن‏ها و اسم‏های خاص، ما را در شناختن بیمارى‏هایى یارى مى‏کنند که ثمودیان بدآنها دچار مى‏شدند.

 

    11.  تغذیه‏

 اطلاعات سنگ‏نگاشته‏ها درباره وضع تغذیه مردم ثمود بسیار اندک است.

 

    12.  اداب و رسوم‏

 سنگ‏نوشته‏ها و اسم‏های خاص، برخى اداب رسوم این مردم را آشکار مى‏سازند. عشق، نقش مهمى در زندگى آنها داشته است

 

  

    فصل چهارم: دین‏

 

    1.  تجسم خدایان‏

 مجموعه خدایان ثمودى داراى خدایان مذکر و مؤنث بسیارست. بیشتر این خدایان، داراى بیت، معبد بوده‏اند که در آن‏جا مورد تکریم و تعظیم قرار مى‏گرفتند.

 

    2.  تجسم ذهنى‏

 در بررسى بسیار جالبى در مورد دین اعراب پیش از اسلام، کشیش استارکى اظهار داشت: «صحرا نشین مفهومى از خداى یکتا در وجود خود دارد که بسیار قوى‏تر از حس یک شهرنشین است».

 

    3.  آیین پرستش‏

 بسیار دشوار است که تنها به کمک سنگ‏نبشته‏ها به ایین ثمودیان پى ببریم. هیچ‏گونه اطلاعاتى در این‏باره در متن‏ها وجود ندارد. با وجود این، افزوده شدن برخى شاخص‏ها به اسم‏ها، تجزیه اسم‏های خاص و تصاویر، ما را در درک برخى جنبه‏های ان یارى مى‏دهند. در اصل مى‏توان گفت حالت مؤمن نسبت به خدایان، متاثر از درکى است که او از الوهیت و تصورى است که از هدف زندگى خود دارد.

 به عقیده یک عرب، خدا موجودى تواناست. بسیار تواناتر از انسان‏ ...

 

    4.  ویژگى اخترى‏

 ثمودیان مانند بیشتر مردم سامى، براى خدایان خود ویژگى اخترى قائل بودند. این ویژگى مى‏توانسته قمرى، خورشیدى یا ستارهای باشد. مى‏توان گفت اکثر خدایان ثمودى داراى این ویژگى که ممکن است میراث آشوریان باشد بودند.

 

    فصل پنجم: مجموعه خدایان‏

 

    1.  خدایان بى‏نام‏

در سنگ‏نبشته‏های ثمودى تعدادى دعاى بدون نام وجود دارد. شخص دعا کننده بدون انکه نام خدایش را بیان کند با او سخن مى‏گوید. مثلا در متن  124HU. چنین آمده: «فراوانى، روشنایى لطف، زندگى نزد توست!»...

 

    2.  خدایان با نام:

 بیشتر اوقات در دعاها و در اسم‏های دینى، اسم خاص الوهیت به کار مى‏رود. درکتاب، نام حدود هفتاد خدا از مجموعه خدایان ثمود همراه با توضیح آمده است.

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب