نویسنده (های) وبلاگ سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi
آرشیو وبلاگ
      نسخه شناسی و معرفی کتاب codicology and book reviews ()
کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - یکشنبه ٢٤ شهریور ۱۳٩٢

 

 

 

 

 

سید محمدحسین مرعشی

 

تا سال 1380 شمسی، بیش از صد رساله که در سده‌های 6 تا 10 هجری قمری کتابت شده، در کتابخانۀ مجلس به ثبت رسیده است. کاتبان این رساله‌ها نام خود و تاریخ کتابت و گاه مکان کتابت[1] را در ترقیمه کتاب درج کرده‌اند.

در سیاهه ذیل، سال کتابت، نام کاتب، نوع خط، نام رساله، نویسنده رساله، موضوع رساله، زبان رساله[2] و شماره رساله، به ترتیبِ سالِ استنساخ مرتب شده‌اند.

نام کاتبان، دقیقاً به همان صورت که در فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس نوشته شده ، آمده است.

نوع خط، موضوع رساله و سایر اطلاعات از فهرست‌های قدیم کتابخانه استخراج شده‌اند.

این سیاهه، از آن رو  به‌صورت جدول تهیّه و تنظیم شده که اطلاعات مندرج در آن برای پژوهشگران نسخه‌شناسی دستیاب‌تر باشد.

 

 

 

شماره

سال کتابت (هجری قمری)

 

نام کاتب

 

نوع خط

 

شماره رساله

 

موضوع رساله

 

شماره فهرست: مجلد و رساله

1

531

ابوالقاسم
  عبدالله بن محمد رویدشتی

نسخ

4011

تفسیر
  قرآن

12:11

2

564

ابوالقاسم
  علی بن قاسم بن الحسینی الوهاب الموصلی

-

12261

تفسیر

256:35

3

578

مؤیدالدین
  ابی ابیطالب محمد بن علقمی

نسخ

13547

علوم
  قرآنی-روائی- فقه و اصول

43:37

4

583

محمد
  بن جعفر بن بنجیر

نسخ
  شبیه کوفی

1/4129

قرآن

125:11

5

584

محمد
  بن عمر رازی

نسخ

219

فلسفه

103:1(فارسی)

6

584

نصر
  بن محمد هبه الله

نسخ

14589

ادبیات
  زبان و نحو عربی

-

7

589

سعید
  بن محمد بن ابی سعید... الهراسکانی

نسخ

14106

زبان
  و نحو عربی

138:38

8

591

عبدالجلیل
  بن یعقوب بن یوسف

نسخ

570

فرهنگ
  عربی- فارسی

362:1

9

597

ابوجعفر
  محمد بن ابوجعفر بن احمد

کوفی،
  مغربی قدیم

395

قرآن

240:1

10

604

محمد
  بن علی العلوی الحسنی المامطیری

نسخ
  معرب

7075

حدیث

(نهجالبلاغه)

85:25

11

610

سلیمان
  بن یوسف بن حسن

 

12265

قرآن(شأن
  نزول)

259:35

12

617

محمد
  بن ابی الحسین بن اسامه بن عدنان بن اسامه

نسخ
  معرب

 

امثال
  و حکم

419:26

13

619

محمد
  بن ابراهیم مرادی بستی

 

 

تفسیر

76:35

14

619

دکر
  بن مکایل بن تولی

نسخ

14235

فقه
  و اصول حنفی

346:38

15

620

حسین
  بن علی بن ابی الفضل قمی

نسخ

13051

لغت
  عربی به فارسی

228:36

16

620

عبدالله
  بن محمد علی

نسخ

7862

ادبیات

341:26

17

621

مبارک
  بن عبدالله غلام نجیبالدین مزیدی

ثلث
 

شبیه
  تعلیق

1831

فلسفه

273:5

18

629

محمد
  بن هدیه بن محمدی الاشنهی

نسخ
  معرب

7195

نحو

194:25

19

642

محمد
  بن محمد فارسی1

شکسته
  نستعلیق

1/4828

فلسفه

240:13

20

642

ابو
  عبدالله حسین بن ابی مظفر محمد بن ابی المعالی شیبانی

-

3/4828

-

242:13

21

652

عیسی
  بن صاعد مسیحی

نسخ

1510

پزشکی

306:2

22

654

محمد
  بن ابی نصر بن محمد حافظ

-

12266

تفسیر

260:35

23

658

یوسف
  بن محمد بن خیره اندلسی شاطبی

نسخ

1438

-

255:2

24

663

مفرد
  الرستانی بن زینالدین محمد بن ابی بکر

-

7018

تاریخ

27:25

25

666

ابوجعفر
  علی بن محمد بن احمد مؤذن

نسخ

905

اخلاق،
  نثر فارسی

89:2 (فارسی)

26

667

محمود
  بن حبش بن یونس رونی معروف به حاجی نظام

-

137

عرفان،
  تصوف

150:7(فارسی)

27

668

یوسف
  بن محمد فضل الله الحسیبه الجاجری

نسخ

22

پزشکی

10:1

28

673

محمد
  بن محمد بن محمود سمرقندی

-

12084

تفسیر

97:35

29

676

محمد
  بن محمد بن احمد بن داود

نسخ

13599

نحو

113:37

30

676

علی
  بن یعقوب العلیمی معروف به العجلوبی الجرایحی

نستعلیق

4101

پزشکی

97:11

31

679

محمود
  بن علی بن علی عدبیل2

نسخ

2/241

فلسفه

120:1(فارسی)

32

680

محمود
  بن حسن بن محمد بن احمد بن یوسف بن عباس بن الرشید (؟)

نسخ

426

فقه

254:1

33

685

علی
  بن احمد بن محمد بن احمد بن محمد بن عبدالعزیز

-

12191

تفسیر

194:35

34

686

خلیل
  بن یوسف بن سالار بن علی

نسخ

4708

-

89:13

35

688

عمر
  بن ابی بکر بن اسحاق شیرازی

نسخ

5919

تفسیر

306:17 (فارسی)

36

688

فضل
  الله قزوینی

نسخ،
  تعلیق

2600

شعر
  فارسی

337:8 (فارسی)

37

689

احمد
  بن حسن بخاری

نسخ

13517

فرهنگ
  عربی به عربی

17:37

38

689

علی
  بن حسن بن ابوعلی شیرازی

ثلث

4663

-

48:13

39

690

ابوجعفر
  علی بن... ابی القاسم حسینی رضوی

نسخ

466

فقه
  جعفری

-

40

691

عبدالله
  بن احمد بن اسعد تاجی

نسخ

309

شعر
  فارسی

154:1(فارسی)

41

692

علی
  بن احمد بن الحسین معروف به ابن طافق

ثلث

7101

اصول
  فقه

112:25

42

695

محمد
  بن احمد بن ابی الفرج

-

12011

علوم
  قرآنی

29:35

433

695

منصور
  بن کمالالدین الحسینی

نسخ

1/14017

ادبیات
  شعر فارسی

35:38 (فارسی)

444

696

محمد
  بن یوسف بن ابی الفرج عسقلانی

-

4/12410

شرح
  اسماء الهی

365:35

45

697

احمد
  سهروردی

-

12446

دعا

397:35

46

698

ابو
  محمد- یحیی بن علی معروف به شهاب المعنی

-

12050

تفسیر

62:35

47

698

علی
  حافظ

نسخ

226

ریاضیات-
  هندسه

106:1(فارسی)

48

698

حسن
  بن علی بن عبدالله اکبری الصدیقی

نسخ

1282

-

208:2

49

699

ابوالقاسم
  احمد بن فضل بن علی اصفهانی

-

1696

کلام

23:5

50

699

محمد
  فرزند مهیار حسن فرزند حسین فرزند علی حرقلی

نسخ

2727

فقه

1/58:9

51

700

محمد
  بن مسعود الکرخی

-

14234

ادبیات
  فارسی و عربی

346:38(عربی به فارسی)

52

700

احمد
  بن سلیمان بن محمد عتایقی

نسخ

1393

نهجالبلاغه

243:2

535

704

حسن
  بن یوسف بن مطهر (علامه حلی)

نستعلیق
  شکسته

1/4941

اجازه،
  حدیث

170:14

54

704

حسین
  بن محمد علوی طوسی

نستعلیق

2/4941

فقه
  جعفری

17:14

55

705

محمد
  بن حسن بن یوسف بن ابی علی استاد (المرندی یا المزیدی)

نسخ

137450

اصول
  فقه

281:37

56

705

محمد
  بن محمود شیرازی معروف به کرده

نسخ

4720

 

102:13(فارسی)

57

707

شهاب
  کرمیین

نسخ
  شبیه ثلث

5931

ادبیات

319:17

58

718/710

خضر
  علی

نسخ

5624

حدیث

76:17

59

711

ابو
  محمد فتح محمد مبینی

نستعلیق

2605

شعر
  فارسی

342:8(فارسی)

60

712

اسماعیل
  بن احمد بن عبدالله حسن البخاری الخزرجی الانصاری

نسخ
  کهن ترکی

5262

اصول
  فقه

346:17

61

713

محمد
  بن محمد بن احمد قزوینی

نسخ

1/15333

نَحو

-

62

714

روح
  الله بن علی بن عماد الاسلام جمال الاسلامی6

-

1/921

شعر

164:3(فارسی)

63

714

حسن
  بن ابی طالب بن ابی محمد حمصی

نسخ

300

ادبیات

-

64

715

محمد
  شاه بن محمد ناعمری مریبانی7

نسخ

4/7099

شعر
  عربی

108:25

65

717

حسن
  بن الناصر بن عبدالله

نسخ

7064

اصول
  فقه

75:25

66

717

محمد
  بن محمد بن احمد بن ابراهیم الزواری

نسخ
  معرب

7471

حدیث

442:25

67

720

محمد
  بن محمد بن عرف الفسوی

نسخ

1373

-

238:2

68

721

عبدالصمد
  بن محمد بن محمود

نسخ،
  نستعلیق

2569

ادبیات

278:8(فارسی)

69

721

عبدالطیف
  بن محمد بن سلیمان سبابن مروان بن علی بن سحاب بعلبکی شافعی

نسخ

506

فقه

297:1

70

722

محمد
  بن محمد بن مطهر

نسخ

7215

فقه

219:25

71

723

لطف
  علی صدر الافاضل

شکسته
  نستعلیق

3/14728

عرفان

- (فارسی)

72

724

احمد
  بن یحیی

نسخ

1/509

قرائت

299:1

73

725

محمد
  بن سلیمان8

نستعلیق

4/5296

-

216:16

74

726

علی
  بن محمد بن علی دامغانی

-

12146

تجوید

143:35

75

727

ابراهیم
  بن محمد بن همزه الاردبیلی

نسخ

7280

صرف

275:25

76

727

محمد
  بن علی جرجانی

نسخ

1177

پزشکی

156:2

77

728

حسین
  بن علی ابی الحسن کاشانی9

نسخ

1/5643

فقه

97:17

78

729

محمد
  علی بن احمد جوینی

نسخ

271

تاریخ

131:1(فارسی)

79

730

بدر
  بن عالم زاده بن شریفالدین النوکناکی

نسخ

7151

بلاغت

161:25

80

730

منصور
  بن علی(مؤلف)

نستعلیق

1/5218

اجازه،
  حدیث

49:16

81

731

حسین
  بن محمد المعلم الاصلی

نسخ
  معرب

7950

ادبیات

426:26

82

732

محمد
  بن علی طبری

-

12362

دعا

322:35

83

733

محمد
  بن عبدالوهاب قزوینی

-

5389

-

294:16

84

733

احمد
  بن عبدالرحمن ابی بکر بن عثمان عفانی ملقب به فخر همدانی10

نسخ

1/1289

منطق
  و کلام

1289:1

85

735

اسعد
  بن ابی بکر متطبب

نسخ

5628

پزشکی

79:17

86

735

محمد
  بن حسن بن حسان

-

5314

فقه

228:16

87

737

محمد
  بن حسن بن محمد استرآبادی

-

14223

فقه
  جعفری

345:38

88

737 و 735

جمالالدین
  احمد بن محمد بن الحداد الحلی

نسخ

603

فقه
  جعفری

-

89

738

علی
  بن الحسن ابن الرضی حسینی حافظ

-

286

ادعیه
  و اوراد

146:1

90

738

محمد
  بن مظفر خلخالی

نسخ

774

بلاغت

-

91

739

سعدالدین
  بن محمد صوفی حافظ نخجوانی

نسخ

4287

 

300:11

92

739

محمود
  بن حسین بن یوسف بن حسن معروف به محمود تاجالدین

نستعلیق

1/1417

عروض
  و قافیه

250:2

93

740

احمد
  بن اسمعیل الوجیزی الشافعی الصوفی

نسخ

13932

تاریخ

518:37

94

740

ابو
  محمد عمر بن محمد بن اسمعیل پاشا عباس هاشمی اصفهانی

نسخ

434

تفسیر

257:1

95

740

ابو
  حامد محمد بن محمد بن احمد شمس مرغینائی

نسخ

15518

تفسیر

-

96

741

محمد
  بن حسن بن محمد الغروی

نسخ

7381

فقه

367:25

97

741

شعیب
  بن احمد بن عیسی بن سلیمان بن داود بن فرج الخطیبی

نسخ

1297

تفسیر

215:2

98

742

سلیمان
  بن یوسف بن سنان بن یاقوت انقره یی سلیمانی

نستعلیق

328

[مصباح‌الرسائل]

166:1 فارسی

99

744

حسن
  بن محمد بن شمسالدین

نسخ

13906

معانی
  بیان

499:37

100

745

عبدالله
  بن العزیز مشهور به نمراوی

نسخ

13191

اصول
  فقه

277:36

101

746

مظهرالدین
  بن نصیر الطبیب11

نسخ

6/536

پزشکی

343:1

102

747

عبدالله
  قیصری

نسخ

10601

علوم
  و فنون پزشکی

(فارسی)

 

 

پینوشتها:

1. از این کاتب 2 رساله دیگر در همین کتابخانه موجود است.

2. از این کاتب 3 رساله دیگر در همین مجموعه، در کتابخانه موجود است.

3. از این کاتب 16 رساله دیگر در همین مجموعه در کتابخانه موجود است.

4. از این کاتب یک رساله دیگر در کتابخانه موجود است.

5. از این کاتب نسخه دیگری به تاریخ 723 نیز در کتابخانه وجود دارد.

6. از این کاتب، 10 رساله در همین سال و در یک مجموعه، باقی است.

7. از این کاتب در همان مجموعه یازده رساله دیگر وجود دارد که دو تای آن متعلق به سال 715 و بقیه متعلق به 716 است.

8. از این کاتب دو رساله دیگر یکی متعلق به سال 725 و دیگری به 726 در کتابخانه وجود دارد.

9. از این کاتب دو رساله دیگر متعلق به سال 728 در کتابخانه موجود است.

10. از این کاتب دو رساله دیگر در همان سال کتابت شده است که در کتابخانه نگهداری می‌شود.

11. از این کاتب رساله دیگری، در سال 747،  در کتابخانه موجود است.



[1]. در میان نسخه‌های کاتب‌دار و تاریخ‌دار سده‌های 6-10 هجری قمری، مکان کتابت حدود پنجاه رساله مشخص شده است.

[2]. هرگاه زبان رساله فارسی بوده، در ستون پایانی، داخل پرانتز آورده شده است.

 

  نظرات ()
مدارس اصفهان نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - یکشنبه ۱٧ امرداد ۱۳۸٩

کتابچه کل مدارس اصفهان حسب الامر کارگزاران حضرت مستطاب اشرف اقدس

حمیده قلندری – سید محمد حسین مرعشی

 

 

ساخت مدرسه و تولید کتاب در عصر صفوی، رواج بسیار داشت. بی تردید، شمار فراوان مدارس، در شهرهایی که پایتخت صفویان بودند (تبریز، قزوین و اصفهان)، نشان از ارزشی دارد که این شاهان برای «علم» و «علم­آموزی» قائل بودند. در این دوره، صدها مدرسه در اصفهان دایر بودند که همه با موقوفه‌ها اداره می‌شدند. کافی است به سفرنامه های خارجیان، از این منظر نگاه کنیم. برای نمونه، کمپفر سیاح آلمانی چنین نوشته است: ... شهرهای ایران پر است از مدرسه و موقوفه. تنها در اصفهان که پایتخت است و شهری است با شکوه و بزرگ، در حدود یک صد موقوفه قابل ملاحظه وجود دارد... از نظر شکوه و جلال و طرز ساختمان، مدارس ایرانی سخت بر مدارس عالیۀ ما برتری دارند. (کمپفر، ص 140). وی در جای دیگری می‌نویسد: نصب مدرس و استاد از طرف شاه با توافق صدر اعظم عملی می‌گردد و این در صورتی است که مدرسه از موقوفات شخص شاه باشد. البته در سایر موارد، صدراعظم با توافق شخص واقف مدرس را تعیین می‌کند، البته هرگاه شخص واقف هنوز در قید حیات باشد. حقوق مدرس کاملا مکفی است و سالانه پرداخته می‌شود. در مدارسی که از طرف شاه وقف شده است، حقوق مدرس به یک صد تومان بالغ می‌شود؛ در سایر مدارس، این حقوق کمتر و غالباً در حدود پنجاه تومان است. ولی باید دانست که این حقوق درست در روز مقرر و بدون کم و کاست تأدیه می‌شود. کاش در آلمان نیز به استادان، این فروزندگان چراغ دانش چنین موهبتی ارزانی می‌شد (همان، ص 141).

درست است که پس از«ورود افغان ها خزان اصفهان آغاز شد و آثار بسیاری از میان رفت» اما بلایی که ایرانیان قاجاری بر سر ایران آوردند چنان بود که «این کشور دیگر قد راست نکرد». شاید اگر برخی از مدارس وقف نبودند از آنها نیز اثری باقی نمی ماند.[1]

رساله حاضر، «کتابچه کل مدارس اصفهان» است که به فرمان ظل­السلطان[2] و به قلم حیدرعلی ندیم الملک اصفهانی تالیف شده است. ظل السلطان نویسنده تاریخ مسعودی، علاوه بر ترکی، فارسی و عربی، زبان فرانسه نیز می‌دانست. او کتابخانه بزرگی داشت که در آن کتاب‌های نفیس خطی بسیاری نگهداری می شد.

 

 نسخه شماره 1021 کتابخانه شماره ٢ مجلس شورای اسلامی (کتابخانه سنا)

چون رای  بیضاضیای بندگان حضرت مستطاب اشرف امجد ارفع اسعد والاظل السلطان ارواحنا فداه اقتضا نموده که اطلاع بر مدارس اصفهان حاصل نمایند از بانی  و تاریخ بنا و سکنه و خرابی وابادی هریک لهذا در کمال تحقیق از روی تحقیق بصیرت شده و بعرض حضور میمنت ظهور میرساند مدارسیکه در حکم معموره است از این قرار است

 مدرسه نوریه

واقعه در طریق بازارجنب مسجد جامع عتیق اصفهان از بناهای میرزآ نورالدین محمد انصاری که از احفاد جابربن عبدالله بوده در زمان شاه سلیمان بنا کرده کویا (گویا) رتبه وزارت داشته بنای انجا (آنجا) گچ و اجر (آجر) میباشد  هجده باب حجره دارد دو صفه نمازخانه حوض اب (آب) در وسط مدرسه است سکنه مدرسه همیشه ادبا و فصحا و خطاطین و اهل هنر بوده اند حالا به همان وتیره معدودی از ان (آن) جماعت منزل دارند جناب میرزا عبدالحسین هرندی در ان مدرسه سکنی دارد روزها چند نفر طلاب از خارج مدرسه می ایند (می آیند) درس مقدمات میکویند (می گویند) موقوفات بسیاردارد ولی درتصرف وقف نیست فعلا بقدر پنجاه تومان منافع مستغلات دارد که بمصارف خادم و صرف روشنائی و ابکشی (آبکشی) مدرسه میرسد و بیست تومان ازین پنجاه تومان را کارکذاران (کارگزاران) حضرت مستطاب اشرف والا قریب بده سال است که مستمرا لغایت مزرعه جشیران گرون که مخروبه بوده است و بقواعد شرع اجاره فرموده اند مستمرا هر ساله مرحمت میفرمایند تاریخ بنای مدرسه مطابق وقفنامچه و کتیبه در مدرسه سنه اربع و ستین الف مائه هجری است 1164 متولی حالیه آقامیرزا  رخی از احفاد میرزا نورالدین محمد انصاری است

 

مدرسه کاسه کران (کاسه گران)

 بفاصله پانصد قدم ار (از) مدرسه نوریه در سمت یسار طریق بازار عامه است از بناهای مرحوم آقا میرزا مهدی اردستانی ملقب بحکیم الملک است در زمان شاه سلیمان بطریق اعراض سفر هندوستان کرده مدتها در انحدود (آن حدود) توقف کرده مشعول (مشغول) طبابت بوده از انجا (آنجا) تدارک بنای مدرسه را نموده و در غیاب مشارالیه ساخته شده پنجاه و هشت باب حجره فوقانی و تحتانی دارد وسط مدرسه حوض اب (آب) دارد هجده نفر طلبه دارد صفه نمازخانه دارد مدرس جناب مستطاب آقا سید سینا خلف مرحوم آقا سید جعفر دارابی اعلی الله مقامه در انجا مدرس میباشد موقوفات ان در اردستان است تقریبا دویست تومان عاید میشود تاریخ بنای مدرسه ثلاث مائه بعد الالف است 1103متولی حالیه احفاد حکیم الملک سادات اردستانی شد

 

مدرسه نماور

 در وسط شهر اصفهان در کنار بازار عامه بفاصله صد قدم که بطریق محله باب الدشت میرود انچه (آنچه) مشهور است بین الاهالی چون بانی انجا نماورسلطان زوجه مرحوم میرزا مهدی حکیم الملک که بانی مدرسه کاسه کران (کاسه گران) بوده است باینجهه (به این جهت) موسوم باین اسم شده شرح حال مشارالیه در طی مدرسه کاسه کران معلوم شده قریب شصت حجره تحتانی و فوقانی دارد و یکصد و بیست نفر طلبه دارد مدرس انجا جناب حاجی میرزا بدیع درب امامی و جناب آقا میرزا عبدالرزاق رشتی هستند در زمان بانی تولیت با مرحوم سردار شیدای طباطبائی اردستانی بوده است و بعد از ان با رشد اولاد که تا حال نسلا بعد نسل بسادات طباطبائی اردستانی مفوض است و مداخله مینمایند مرحوم آقا جمال خوانساری ناظر بوده بالفعل قریب بدویست تومان موقوفه دارد بمصارف میرسد تاریخ بنای مدرسه همان زمان بنای مدرسه کاسه کران است که زوج و زوجه ساخته اند به شش هفت سال فاصله که تاریخ چنین میشود سنه عشرین و مائه بعد الالف 1120

 

مدرسه صدر

 از بناهای مرحوم حاجی محمد حسینخان صدر اعظم اصفهانی است در زمان خاقان مغفور فتحعلی شاه البسه اله لعالی حلل النور ساخته شده است در بازار عامه اصفهان قرب باروی اشرف و محمود افغان واقع است مدرسه باصفای است باغچه های منظف خوبی دارد شصت و دو باب حجره تحتانی و در زوایا دارد طلاب محصل خوب دارد و نسبت بسایر مدارس بطله چندان ندارد طلاب انجا قریب بهشتاد نفر میشوند مدرس جناب اخوند (آخوند) ملا محمد کاشانی و جناب جهانگیرخان قشقائی هستند قریب یکصد و پنجاه تومان موقوفات دارد متولی جناب مستطاب آقای حاجی میرزا ابوالقاسم کلباسی شیخ العراقین دام افضاله هستند در حقیقت امر مدرسه خیلی منظم است بنا قرب هفتاد سال است 1237

 

مدرسه جده کوچک

 من حیث الوضع و من حیث البانیه جده بزرک (بزرگ) والد صفی میرزای صفوی ملقب بابوالبقا ولد ابوالمظفرشاه عباس الموسوی الحسینی بهادرخان ساخته در بازاریکه از بازار عامه جدا میشود از محل معروف بدر قهوه کاشان پنجاه و شش اطاق فوقانی و تحتانی دارد و شصت هفتاد طلبه محصل دارد طلاب انجا از جانب متولی هر نفری ماهی سی شاهی الی سه هزار …بقدر مراتبهم مقرری دارند متولی انجا جناب میرزا محمدعلی هرندی است مدرس معتبری ندارد طلاب باسواد دارد اغلب طلاب انجا خارج از مدرسه درس میخوانند من حیث الوضع خوب منظم است متولی انجا مردی مقدس و خداشناس است تاریخ بنای مدرسه فی شهر رجب المرحب (المرجب) من شهور سبع و خمسین بعد الالف 1057

 

مدرسه جده [بزرگ]

 من حیث الوضع بزرک و حیث البانیه جده کوچک شاه عباس ثانی  صفوی بنا کرده هفتاد و دو حجره فوقانی و تحتانی دارد و حجرات فوقانی بلاسکنه و مخروبه از بی مواظبتی خیلی مغشوش است حجرات تحتانی را هم بعد از وضع زوایا که حجراتش مخروبه و بلاسکنه است بقدر بیست نفر طلبه محصل دارد و نهر اب از وسط مدرسه عبور میکند در سال پنجماه اب ندارد در سایر شهور اب متوالی جاریست قریب دویست و پنجاه تومان موقوفات دارد و چهل پنجاه تومان از ان بمخارج خادم و روغن چراغ و نور پای مسجد و صفه ها میرسد مابقی را از میان میبرند بمصارف برخلاف قرارداد واقف میرسد چند نفر طلبه خوب دارد و دو سه نفر هم مدرس دارد یکی جناب اقا میرزا محمدعلی کاشانی از احفاد مرحوم نراقی دیکری جناب اقا میرزا محمدحسین همدانی و جناب میرزا حیدرعلی راقم کتابچه ولد جناب اقا میرزا مهدی در حجره مرحوم اقا محمدکاظم  واله  که از بهترین حجرات مدارس است و بوضع خوب و باسلیقه بنا شده مدرس مقدمات و علوم ادیبه است متولی اسمی بالفعل میرزا محمدعلی از احفاد اقا جمال خوانساریست ولی مداخله با غیر است تاریخ مدرسه قریب بدویست و بیست سال است

 

مدرسه مبارکیه

 جنب خانه جناب جلالتماب اقای مشیرالملک واقع است خوب مدرسه است لکن از بی پرستاری قریب بانهدام است کویا (گویا) جناب جلالتماب خیال تعمیر ان را دارند که دایر نمایند در صورتیکه دایر شود اسباب دعای خیر است و از صدقات جاریه خواهد بود

 

مدرسه ملاعبدالله

 واقعه در چهار سوق شاه قرب میدان نقشجهان در زمان شاه سلیمان ساخته شده است و باسم ملا عبدالله شوشتری که مخصوصا او را از اماکن مشرفه اورده اند بجهه تدریس طلاب و مدرسه را باسم انمرحوم (آن مرحوم) شهرت داده اند موقوفات قلیلی دارد حجرات فوقانی و تحتانی دارد نهر اب از وسط مدرسه جاریست طلبه هیچ ندارد حجرات انجا را بکرایه میدهند مذهب و مکتب دار اهل بازار انبار بقالی و قصابی و غیره قرار داده اند متولی حساب شیخ الاسلام هستند سکنه معروف انجا حاجی میرزا بهاء و حاجی ملاصادق خوانساری است تاریخ بنا زمان شاه سلیمان است

 

مدرسه الماسیه

 از بناهای صفویه است واقع است در اخر (آخر) بازار چهارسوق که سمت  دروازه حسن آباد میرود مدرسه خوب محکم خوش بنائی است هشت هفت حجره تحتانی و فوقانی دارد و طلاب انجا سی نفر میشوند که تمام محصل میباشند موقوفه جزئی دارد که وفا بمصارف انجا نمیکند تولیت با جنابمستطاب حاجی میرزا ابوالقاسم شیخ العراقین است که حالا تفویض بجناب مستطاب حاجی میرزا عبدالجواد کلباسی است تاریخ بنا همان زمان صفویه است

 

مدرسه مریم بیگم

 دختر شاه صفی بوده در ابتدای بازار چهارسوق حسن اباد است از قراریکه در تواریخ نوشته شده بدوا کمرکخانه (گمرکخانه) شهر بوده چون بتقریبی که عجله در بنای ان داشته اند و وجه ان موجب تطویل میشود کمرک خانه را مدرسه کرده اند از وضع و محاذات دهلیز مدرسه معلوم است که بنای کمرکخانه بوده مدتها بود که مخروبه و بایر بود جناب فخامت نصاب میرزا سلیمان خان رکن الملک در مقام ابادی (آبادی) انجا برامدند به مخارجات کلی دائر نشد حالیه چند نفر طلبه دارد و شهریانه میدهند بطلاب موقوفات در اغلب ولایات دارد بخصوص که موقوفات کلی دارد و هیچیک بتصرف موقوف علیه نیست طومار و کتاب وقفنامچه مفصلی دارد که نزد جناب مستطاب حاجی میرزا جعفر ولد مرحوم اقا میرزا محمدعلی امام جمعه سابق بوده است متولی این مدرسه بالفعل خدا است و محاسب حضرت حجه الله یوم یقوم الحساب

 

مدرسه چهارباغ

 از بناهای شاه سلطان حسین صفوی است در نهصد و دوازده[3] هجری بنا شده و در نهصد و بیست و هفت تمام شده که مابین بناء و اتمام پانزده سال است یکصد و بیست و پنج اطاق در تحتانی و فوقانی و زوایا و میهمانیهای روی بباغ شیرخانه و روی ببازارچه بلند دارد و چهل نفر طلاب مقرری دار دارد که تماما را متولی از یک تومان و ششهزار در ماه مقرری میدهند بحسب مراتبهم موقوفات بفراخور اینمحارمات چند سال است که بمراحم خاص بندگان حضرت مستطاب اشرف والا روحی فداها بتصرف وقف درامده است که بمصارف میرسد خرابی چندانی هم ندارد در هر سال یکبار جناب مستطاب حاجی میرزا مهدی مدرس که از زمان شاه سلطانحسین نسلا بعد نسل متولی بوده اند تعمیرات لازمه را متحمل میشوند و کمال انتظام را دارد

 

مدرسه شاهزاده­ها

 در روال بازار صباغان ظهر حمام بمعروف شاهزاده ها است از اولاد سلاطین صفویه ساخته اند تشخیص درستی از بانی بدست نیامده بیست و سه حجره تحتانی و فوقانی دارد و بیست و پنج نفر طلبه محصل دارد تولیت ان با جناب حاجی میرزا ابوالقاسم کلباسی است موقوفات هیچ ندارد داشته است از میان رفته است تاریخ بنا ماخذ صحیح بدست نیامد

 

مدرسه واقعه

 در محله باب القصر از بناهای مرحومه مریم بیگم دختر صفی میرزای صفوی بانی مدرسه واقعه در چهارسوق حسن اباد است مدتها بود  مخروبه افتاده بود بیست و پنج سال قبل از این مرحوم حجه الاسلام حاجی سید اسدالله تعمیر کردند و محله آبادی درامده که تا کنون معمور است و قریب بیست و پنج شش حجره دارد طلاب محصل در انجا موجود است

 

مدرسه علی غلی­اقا

 واقعه در چهارسوق علی غلی اقا که یکی از خواجکان سلاطین صفویه است در همان زمان که مدرسه مریم بیکم ساخته شده بنای این مدرسه و مسجد و حمام و بازارچه واقعه در محله بیداباد باسم علی قلی اغا بنا شده است موقوفات زیاد دارد هیچیک بتصرف نیست بالفعل جنابمستطاب حاجی شیخ ابوالقاسم قاضی سلم الله تعالی در انجا مسغول (مشغول) بنماز جماعت هستند

 

[مدرسه میرزا مهدی]

سه مدرسه دیکر (دیگر) در محله بیداباد است یکی معروف بمدرسه میرزا مهدی است که  واقع است در راه معبر بیداباد سر جوی معروف به بابا حسن، اختیار ان با جنابمستطاب اقا میرزا سیدعلی ولد مرحمت پناه اقامیرزا سید حسن اعلی الله مقامه است دو نفر سکنه دارد مذکور است بتصرف وقف نامه شده و ملک است

 

[مدرسه میرزا حسین]

مدرسه دیکر مدرسه میرزا حسین است که قرب مسجد مرحوم حجه الاسلام حاجی سید محمد باقر اعلی الله مقامه که یکی از اعیان شهر بوده در همان زمانها که بیداباد اباد شده ساخته اند طلاب محصل دارد و اختیار ان با جنابمستطاب اقای حاجی سید جعفر است

 

[مدرس میرزا باقر]

مدرسه دیکر مدرسه میرزاباقر است که مسجد و مدرسه اتصال بیکدیگر دارد در محله بیداباد طلبه ندارد دو نفر مکتب دار در انجاست پسر مرحوم ملاعلی اکبر خوانساری در انجا مشغول بنمار (بنماز) جماعت است میرزا باقر از اعیان شهر اصفهان بوده است

[مدرسه حاجی حسن]

مدرسه مرحوم حاجی حسن قرب مسجد حکیم از بناهای مرحوم حاجی کلباسی اعلی الله مقامه میباشد قریب سی نفر طلبه دارد که محصل میباشد موقوفات هیچ ندارد کفالت طلاب را حتی الامکان جناب مستطاب حاجی میرزا ابوالقاسم کلباسی میفرمایند قریب پنجاه سال است ساخته شده است                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             



[1] در مدت کوتاهی، بیست مدرسه صفوی و مدرسه جعفر قلی آغا که  روزهای پایانی ساخت آن بود نابود شد. به غیر از مدارس، باغ های صفی میرزا، باغ چرخاب، باغ محمود، قوشخانه، هزارجریب و باغ زرشک نیز مخروبه گردید. تخریب حدود صد بنا از آثار تاریخی و هنری: کاخ های نقش جهان، فتح آباد، عمارت باغ گلدسته، عمارت خورشید، عمارت سرپوشیده خسروخان، دروازه نقش جهان، عمارت‌های آیینه خانه، کشکول و کاخ سعادت آباد، عمارت قصر سه طبقه جهان نما، عمارت صدری، مدرسه والده، عمارت کاخ آیینه خانه و هفت دست و عمارت نمکدان را که محل استقبال رسمی از مهمانان خارجی بود، طی چند سال و به بهانه های عجیب، با خاک یکسان گردیدند. چهل عدد از سردر های بی نظیر باغهای چهارباغ بالا، آینه کاری‌های روی ستون‌های عالی قاپو و چهل‌ستون از میان رفت. و مرمرهای بی نظیر دیواره ها رنگ شدند. همچنین دستور داده شد روی نقاشی‌های نفیس داخل چهل ستون را با گچ بپوشانند و روی آنها نقاشی‌ کنند. کاروانسرای عباسی تبدیل به اصطبل و تالار طلاکاری شده اشرف نیز انبار علوفه شد. اگر ملک التجارعالی قاپو را نخریده بود شاید آن نیز از میان رفته بود. بیشتر این تخریب ها در سال های 1317-1318 انجام گرفت. برخی از جهانگردان خارجی آن زمان نیز بر این ویرانگری ها تاسف خورده اند. کرزن جهانگرد معروف در این مورد گفته «اگر آن کافر را گیر آورده بودم با خوشحالی وی را در بشکه ای از رنگ خودش خفه می کردم». جهانگرد دیگری که وصف چهارباغ زمان شاه عباس را شنیده بود و در دوران ظل السلطان نیز این خیابان را می بیند گزارش می دهد که دیگر از جلال و جبروت خیابانهایی که با خیابانهای پاریس رقابت می کرده، اثری نیست. چنارهای چند صد ساله را بریده اند و بجای آن خیار و گرمک کاشته اند. سردر باغ های چهارباغ را تخریب کرده اند و سنگهای کناره جدول­های جوی آب روان را برده اند.

 

[2] ظل السلطان، (مسعودمیرزا 1266- 1336 ق .) پسر ارشد ناصرالدین شاه، سی و چهار سال حاکم اصفهان بود. وی در سال ۱۳۳۶ هجری قمری برابر با ۱۲ تیر ۱۲۹۷ق در باغ نو اصفهان در گذشت و در مشهد به خاک سپرده شد. دوران حکومت ظل السلطان در اصفهان، به جمع آوری مال، قلع و قمع مخالفان، سرکوب شورشها و در عین حال، تاسیس مدرسه نظام، تشکیل قشون منظم -  با لباس و اسلحه ارتش اتریش، تأسیس روزنامه فرهنگ، افتتاح مدرسه همایونی به سبک جدید سپری گشت. برخی از از املاکی که در شهرهای مختلف به دست آورده بود عبارتند از: باغ نو، باغ حاجی آباد، باغ ابریشم، باغ اکبرآباد، شکارگاه و عمارت قمشلو و ابنیه قهدزیجان و کوجان اصفهان و پارک مسعودیه تهران.

[3] شاه سلطان حسین بین سال های 1105 تا 1135 سلطنت کرده است لذا تاریخ صحیح برای این بنا «یکهزار و دوازده» است.

  نظرات ()
آداب استقبال و پذیرایی از هیات­های دیپلماتیک در دوره قاجار (معرفی نسخه خطی) نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - دوشنبه ۱٩ بهمن ۱۳۸۸

داود نظریان – سیدمحمدحسین مرعشی

دستورالعمل تشریفات

در فهرست کتاب­های خطی کتابخانه سنا، نسخه­ای دیده می­شود (شماره 1405) که رونوشتی است از 13 رساله سیاسی از دوران قاجار. برای این مجموعه، تاریخ قرن 14 قمری ذکر شده که چندان دقیق نیست و نام "مجموعه اسناد و قراردادها و عهدنامه­های سیاسی مربوط به ایران با دول خارجه" گزیده شده است که جامع و مانع به نظر نمی­رسد. سه رساله از این نسخه (2، 4 و 13) مربوط به آیین و آداب استقبال و پذیرایی از هیات­های دیپلماتیک در دوره قاجار است. رساله شماره 2، تاریخ کتابت دارد: "1 ربیع الثانی 1274ق".

اهمیت این سه رساله، به طور خلاصه، نمایاندن سابقه آموزش و تربیت افراد برای رعایت اصول دیپلماتیک در چگونگی رفتار و سخن گفتن با افراد و هیأت­های خارجی و اهمیت آن، در ایران قاجاری است.­

این مجموعه 47 برگی، با جلدی از چرم یک لایی حنایی رنگ پوشیده شده به ابعاد تقریبی 22 در 15 سانتیمتر. متن، اما، اندازه­های متفاوتی دارد (17 در 10، 17 در 12 و …). سطرها نیز در برگ­های مختلف متفاوت است (از 10 تا 20 سطر در برخی رساله­ها). خط مجموعه، نستعلیق تحریری، خوش و شکسته است. و تنها از مرکب مشکی استفاده شده است.

رساله های این مجموعه عبارتند از:

1. ترجمه فصولی از قرارداد تبعه ساکن روسیه که در روزنامه بطرزبورغ نمره 70 مارس 1864 / م شوال 1282 نوشته شده.

2. دستورالعمل مقرب الخاقان علینقی خان سرتیپ مهماندار جانب ایلچی فرانسه

3. صورت عهدنامه تجاری بین دولتین ایران و روس در ترکمانچای.

4. دستورالعمل درباره اتباع و سفرای خارجه.

5. قرارداد ترکمانچای.

6. عهدنامه ایران و روس ناظر به فصل چهارم.

7. قرارداد تجاری بین ایران و روس

8. ترجمه عهدنامه ایران و هند.

9. قرارداد دولتین ایران و انگلیس در باب هرات.

10. عهدنامه یا صلحنامه بین پادشاهان ایران و انگلیس در پاریس به امضای سفیران آنها.

11. عهدنامه تجاری فیمابین ایران و انگلیس. ناظر به عهدنامه 1229 تهران، مورخ 12 رمضان 1257.

12. دستورالعمل به مباشرین گمرک درباره استیفای وجه گمرک از مال التجاره تبعه خارجه.

13. دستورالعمل مقرب الخاقانیه قلیخان سرهنگ وزارت جلیله امور خارجه مهماندار جناب وزیر مختار فرانسه که از راه گیلان و قزوین به دارالخلافه می‌آید.

 

 

یادآوری کنیم که در بازنویسی این سه رساله، توالی رساله ها، بر اساس ترتیب آنها در مجموعه یادشده است و نیز تا حد ممکن از آوردن نشانه های سجاوندی پرهیز کرده­ایم. در متن اصلی، هر مطلب با نشانه خاصی از مطلب بعدی جدا شده است و ما بر اساس آن پاراگراف­بندی کرده­ایم.

 

 

دستورالعمل مقرب الخاقان علینقی خان سرتیپ

مهماندار جانب ایلچی فرانسه

در اوّل ملاقات مهماندار اینطور مأموریت خودش را به ایلچی اعلام نماید که من از جانب سنی الجوانب سرکار اقدس همایون شاهنشاهی مأمورم که شما را به رسم ایلچی‌گری دولت فرانسه مأمور دولت علیه به احترام تمام بپذیرم و از همین ساعت الی دارالخلافه ان‌شاء‌الله در تهیه لوازم حرمت و موجبات خوش‌وقتی و استراحت شما را مساعی باشم امیدوارم که در تقدیم شرایط این مأموریت منظور اولیای دولت علیه را به عمل بیاورم.

در خصوص اخراجات اگرچه قرار فیمابین بین دولت علّیه و سایر دول مستحابه این است که به سفرای طرفین، اخرجات ندهند اما مهماندار از جانب اولیای دولت علیه به جانب ایلچی تکلیف نمایند که اخراجات از کارگذاران این دولت قبول نمایند، اگر قبول کردند از سرحد الی دارالخلافه در هر منزل اخراجات جناب ایلچی را مهماندار از خود، قبض سپرده منزل به منزل گرفته برساند.

بر مهماندار لازم است که به دقت خوب و بد راهها را ملاحظه نماید که از قصبات و دهات واقعه در عرض راه کدام یک مناسب نزول است و فاصله هریک به دیگری چند فرسخ است بلکه از روی ساعت و تصدیق مردمان بلد صورت داشته باشد و از روی بصیرت بداند که امروز منزل کدام و مسافت چه‌قدر است.

عمده‌تر از همه قرار مستقبلین عرض راه و منازل ورود شهرها است. اولا نواب و حکام بلوکات و محالات واقعه در عرض راه، غیر از شهرهای معظّم در خاک بلوک ابواب جمعی خودشان با عدد همراهان و سوار شایسته که در محل آنها سی‌نفر موجود باشد ایلچی را استقبال نمایند و کمال انسانیت را به عمل آورند و به پاره‌ای تعارفات رسمیّه جزئیّه لوازم انسانیت را فروگذار ننمایند وقتیکه می‌خواهد جناب ایلچی از منزل حرکت نماید کلانتر و کدخدا و صاحب‌منصب نظامی که در قراء و قصبات بوده باشند با خود حاکم بلوک و کسان و من‌تبع او مشایعت نمایند و تا مستقبلین بلوک و دهات دیگر نرسد، پهلوی ایلچی را از آدم و سوار خالی نگذارند و همین که وارد سرحد یک بلوکی یا ولایتی شدند که مستقبلین آنها در اول خاک خودشان حاضر شده‌اند آن‌وقت مشایعت‌کنندگان منزل سابق خداحافظ نموده برگردند.

احدی از حکام و ضبّاط و قراولان و فراشان نباید چیزی مطالبه نمایند بلکه حسن‌طلب نکنند اگر آنها به اصرار چیزی بدهند اوّل قبول گرفتن ننمایند و اگر زیاده اصرار کردند بگیرند و ایلچی را نرنجانند، در هرجا که قشون و اهل نظام در معبر جناب ایلچی باشد خواه عرض قصبات و بلد، حاضر باش کرده احترامات عسکریّه نمایند سربازها کلاً پشت چاتمه خودشان صف کشیده با نظام بایستند و یک قراول پیش‌فنگ نمایند و در منزلی که سرباز و توپچی باشد باید لباس خوب از آنها به جهت قراول احترام در دم منزل ایلچی بگذارند.

روزی که جناب ایلچی در دارالسلطنه تبریز وارد می‌شوند، نواب مستطاب والا رکن الدوله حکمران آذربایجان، یک نفر اهل نظام را مثل محمودخان میرپنجه رئیس مستقبلین قرار خواهد داد کلانتر و بیگلربیگی و کدخدایان و مستوفیان و دیوان بیگیان و سایر ارباب قلم و صاحب‌منصب نظامی و اشراف و عیان و معارف تبریز کلاّ با رئیس مستقبلین از شهر بیرون می‌شوند و در جای مناسب در دو طرف راه صف می‌بندند بعد از ورود ایلچی و تعارفات رسمی غلیاً ولیاً را با یاور توپخانه به فرمان یاور توپخانه پیشایش جناب ایلچی راه میروند و همچنین به قدر یکصد نفر غلام و سوار و سه اسب یدک با یراق کلاّ و جلودار و امیرآخور با رئیس مستقبلین از جانب سرکار رکن‌الدوله احوال‌پرسی و خوش‌آمد به ایلچی خواهد کرد و مهماندار مستقبلین را معرفی خواهد کرد در بیرون شهر داروغه شهر نیز سواره با کسان خود به ایلچی‌همراهی نمایند. سی نفر فراش با دو نفر نایب در جلوی جناب ایلچی افتاده فقیر وسائل را نگذارند نزدیک ایلچی بیایند به جز فراش احدی اذن ندارد پیاده جلو ایلچی بیفتد یا از عقب پیاده بیاید کلاً سوار باشند.

اگر مردم در خارج شهر از برای تماشا جمع شده باشند کنار راه بایستند که ازدحام و جمعیت تماشائیان پیاده مانع عبور مستقبلین سواره نباشد و نگذارند تماشاچیان در معبر ایلچی بنشینند از هر دروازه که ایلچی وارد می‌شود پنجاه نفر سرباز هم با لباسهای خوب در درخانه ایلچی حاضر خواهند بود اگر ایلچی به قدر ضرورت سرباز قراول نگاهداشت، زیادی مرخص و این پنجاه نفر سرباز، تفنگهای خود را چاتمه کرده کلاً در آنجا بمانند و صاحب‌منصبی که استغنای طبع داشته باشد در سر سرباز بماند به او قدغن شود که اگر دیناری از ایلچی و کسان او بگیرند از منصب اخراج و مورد تنبیه نظامی خواهند شد.

بعد از آنکه وارد تبریز شد، بیست و یک توپ خالی نمایند دو نفر فراش با یک نفر نایب در درخانۀ جناب ایلچی توقف کرده خدمات مقرره را به تقدیم رسانند پیش از ورود ایلچی چهار پنچ نفر خوانچه شیرینی و حلویات در منزل ایلچی حاضر نمایند چهار پنچ نفر پیشخدمت با اسباب چای‌خوری و قهوه پیش از وقت مهیا نمایند و در قعود و نزول جناب ایلچی چائی و قهوه تکلیف نمایند.

رئیس مستقبیلین در درخانۀ ایلچی پایین آمده به منزل جناب ایلچی خواهد رفت و چند دقیقه در منزل خواهند نشست کرسی رئیس مشارالیه باید مقابل کرسی ایلچی باشد و در معابر وسیع می‌باید مقابل همدیگر بیایند در جاهای تنگ جناب ایلچی را پیش بیندازند نه رئیس مستقبلین را، سایر مستقبیلین از درخانۀ جناب ایلچی سواره خداحافظ کرده می‌روند.

رؤسای درخانه و نوکران بزرگ شاهنشاهی و کلانتر و کدخدا و بعضی از بزرگان شهر و صاحب‌منصبان نظام روز ورود از جناب ایلچی دیدن نمایند اگر ایلچی اخراجات نگیرد لازم است که هر روز مادام توقف تبریز از جانب نواب شاهزاده رکن‌الدوله تعارف جزئیه از قبیل قند و چای و شیرینی و شکار و بره به ایلچی شود.

روزیکه جناب ایلچی خدمت نواب والدتبار رکن الدوله می‌رسد بر قراول در خانه افزوده خواهد شد و قدغن خواهد کرد که سربازان قراول عمارت و میدان لباس‌های خوب بپوشند و بهرطوریکه در ورود جناب ایلچی احترامات عسکرّیه معمول بوده است به تقدیم رسانند نواب شاهزاده موافق معمول و نص‌صریح عهدنامه نباید بدیدن جناب ایلچی بروند و نباید بازدید آن نمایند.

معتمدالسلطان وزیر نظام از جانب نواب معزی‌الیه بدیدن جناب ایلچی خواهد رفت و توپچی‌ها در سر توپها با کمال شکوه بر جاهای مقرّره بایستند و احترامات لازمه به عمل آورند در همین روز اشیک آقاسی باشی سرکار شاهزاده با جلودار نوابّ معزّی‌الیه و اسب یراق طلا با سی نفر فراش و دو نفر نایب به اتفاق مهماندار به منزل جناب ایلچی رفته با کمال شکوه و جلال به در خانه بیاورند در همین روز عمله و غلام‌باشیان و فراشان و قاپوچیان با لباس‌های خوب حاضر شده هریک در مقام خود با کمال ادب و ملازمان با اسلحه و یراق خواهند ایستاد و از پیش روی هرکس که میگذرد اگر نشسته باشد برای احترام بر سر پا خواهد ایستاد بعد از ورود عمارت مقرب الخاقان و پیر مهام خارجه در عمارت نواب شاهزاده جناب ایلچی را ملاقات کرده و تعارفی به عمل آورند قبل از وقت کرسی نواب شاهزاده را باید حاضر کرده باشند کرسی ایلچی را مقابل کرسی نواب شاهزاده به فاصله دو کرسی یا یک کرسی پائین‌تر بگذارند و کرسی صاحب منصبان کرسی نشین را در همان ردیف کرسی ایلچی بگذارند.

اما لازم است که قبل از وقت دو اطاق تو در تو ترتیب بدهند که نوّاب مستطاب والد تبار رکن الدوله در اطاق عقب باشند همین که جناب معزی‌الیه پا به میان اطاق اول گذاشت، نواب معظم الیه نیز داخل اطاق شوند و تعارف کرده در روی کرسی بنشینند و کمال تفقد و التفات نسبت به ایلچی مبذول فرمائید چای و قهوه و غلیان صرف نمایند هر وقت که ایلچی برخاست و وداع کرد مهماندار او را به طریق سابق برده به منزل خودش برساند و همین که ایلچی از کرسی برخاست که برود نواب شاهزاده هم برخیزند و به اطاق دیگربروند.

روز بیرون رفتن هم از شهر تبریز همان اشخاصیکه به استقبال رفته بوده‌اند مشایعت نمایند.

تکلیف مقرب الخاقان حاکم خمسه این است که به حکام و ضبّاط بلوکات و دهات ابواب جمعی خود قدغن نمایند که به همان‌طور که در فوق دستورالعمل مرقوم است رفتار نموده اهمال ننمایند روز ورود جناب ایلچی به شهر زنجان منزل شایسته معّین نمایند و چهار پنج خوانچه شیرینی و حلویات در منزل جناب معزی‌الیه حاضر نمایند مقرب الخاقان حاکم با کدخدا و کلانتر شهر و صاحب منصب نظامی با لباس‌های خوب و اوضاع تجمّلی استقبال نمایند و در معابر و کوچه‌های تنگ جناب ایلچی را جلو بیاندازند و در دم دروازه و در منزل جناب مشارالیه بگذارند سایر مستقبلین از در منزل ایلچی خداحافظ کرده بروند مقرب­الخاقان حاکم با جناب ایلچی وارد منزل شده بعد از صرف قهوه و غلیان بروند.

رؤسای زنجان از کلانتر و کدخدا و غیره از جناب مشارالیه دیدن نمایند مگر حاکم که همان استقبال و ورود منزل کافی است.

روزی که جناب ایلچی از حاکم دیدن می‌نماید اسب یراق طلا برای سواری او بفرستند و فراش به جلو او بیندازند و کوچه‌ها را قدغن نمایند پاک و پاکیزه کنند و بر قراول در خانۀ حاکم افزود می‌شود و قراولان به طور مسطور احترامات عسکریّه به عمل بیاورند عمله در خانۀ حاکم با لباسهای خوب باشند مادام توقف آنجا مقرب الخاقان حاکم تعارفات رسمیّه جزئیه از قبیل قند و چای و شیرینی و شکار و بره به جناب مشارالیه بفرستند.

روز حرکت از شهر هم سوای حاکم آنهائیکه به استقبال رفته بوده‌اند مشایعت نمایند و به احترام که وارد شد به همان طور حرکت نماید.

تکلیف نواب والاتبار شاهزاده حاکم قزوین مثل تکلیف نواب مستطاب رکن‌الدله است مگراینکه مقرب الخاقان حاجی حسین علی خان پیشکار ایشان استقبال نموده با ایلچی وارد منزل می‌شوند و دیگر بازدید و مشایعت کردن او لازم نیست اشخاصیکه سوای او به استقبال رفته بودند مشایعت خواهند کرد – حرّر فی غرّه شهر ربیع‌الثانی 1274.

 

در وسط صفحه روبروی پایان رساله،

 به همان خط چنین نوشته شده است:

حاکم خوی و قزوین شاهزاده می‌باشند نباید از ایلچی استقبال نمایند. مثل حکمران آذربایجان وزیر خودشان را بعد از آنکه ایلچی از شاهزاده دیدن کرد به بازدید بفرستند از سرحد الی تبریز و از تبریز الی دارالخلافه باید حکام عرض راه قراول و کشیکچی به قدر اندازه بدهند که مال و اموال ایلچی عیب و نقصی نکند.

 

 

 

دستورالعمل درباره اتباع و سفرای خارجه

سواد دست خط همایون

این دستورالعمل به تفضیل ملاحظه شد

صحیح است

هر مأمور خارجه که بخواهد تخلف از این قراردادها بکند یقیناً بلاشک دچار سیاست و تنبیه ما خواهد شد. بدون گذشت و صرفنظر. وزیر دول خارجی جهت مامورین، سواد بفرستد و از همه التزام بگیرد. ایت ئیل رمضان سنه 1278

اولاً رسوم مهر که سابقاً مباشرین مهام خارجه برای خود می‌گرفتند بعد از این به کلی موقوف است. یعنی به هیچ وجه ربطی به خود مامورین نخواهد داشت آنچه عاید می‌شود جمعاً به دیوان اعلی است و باید مباشر مزبور ماه به ماه از محل خزانه عایده نماید.

دویم مهر کردن اسنادی که خلاف عهدنامه‌جات و مضر حالت دولت علیه و مالیه، تضییع حقوق سلطنتی است باید بکلی متروک شود مثل مهر کردن قباله و بیع شرط و یا رهن نامچه املاک و دهات از هر قبیل که داشتن آنها حق مخصوص سلطنت و رعایای خاص خالص دولت است و بس.

سیّم تبعه خارجه را موافق عهدنامه‌جات فقط همین قدر اجازه داده شده است که خانه‌ای برای نشیمن و انبار به جهته وضع مال‌التجاره در ملک دولت علیه توانند ابتیاع نمود آن هم در صورتیکه این دو مکان به طور کل اجاره برای آنها مقدور نشود در این صورت مادام که استیجاره برای تبعه خارجه در تحصیل خانه و انبار مقدور است نباید قباله ملکیّت خانه و انبار به اسم آنها مهر شود در صورتیکه به شرایط لازمه، بنامی مهر شد باید به اندازه حاجت و لزوم باشد نه اینکه یک نفر تاجر خانه و انباری از زی و قدر حاجت او بیرون است ابتیاع نماید.

چهارم تمسک به اسم نوکر باب، زیاده از دو تومان و پنج‌هزار دینار نباید به مهر دولتی برسد زیرا که تبعه خارجه حق تجارت در ممالک محروسه دارند نه حق تفضییع و تضییع نوکرهای دولت و برچیدن خانواده‌های کهن و حبس صاحب منصبان بزرگ و کوچک این دولت و بازداشتن آنها از خزنات دولتی یا معاملات نقدی آنچه توانند با تبعه خارجی می‌توانند کرد و دولت این معامله را به هیچ وجه محدود نمی‌کند و همچنین تمسک ضمانت باسم ضمانت نوکر باب نباید مهر شود.

پنجم تمسک و اسناد را از دست مدیون باید گرفته به مهر شیر و خورشید معتبر نمایند نه از دست صاحب‌طلب زیرا که شرعاً و قانوناً اقرار و اعتراف مدیون در اشتغال ذمه او معتبر است نه قول صاحب‌طلب، والاّ هرکس هرچه خواسته باشد از مردم می‌تواند شد از روی اسناد و تمسکات معتبره.

ششم به شخصی که مدیون می‌شود و تمسک را به مهر دولتی می‌رساند باید صریحاً اعلام نمایند که تا سر موعد در تهیه ادای قرض خود باشد والاّ از جانب دولت کمال سختی در اخذ و استیفای قرض او بکار خواهد رفت و از هیچ نوع تشدّد فروگذار نخواهد شد.

هفتم هریک از اشخاصی که تمسّک معتبر به دست یکی از اتباع داخله و خارجه میدهند اگر در سر وعده تنخواه صاحب‌طلب را نرساند و شکایت از او بحکومت ولایت شد باید او را احضار و حتماً طلب صاحب‌طلب را از او دریافت نمایند و ذره‌ای مسامحه در این باب جایز نشمارند.

هشتم رسوم مهر دولتی که به تمسّکات زده می‌شود از قرار سه تومان یکهزار دینار است باید در دفترخانه ثبت جمع‌آوری شده ماه به ماه بدارالخلافه انفاد کرده و قبض رسید دریافت نمایند.

نهم ماهی دو مرتبه در عزیمت چاردن مستمر باید کتابچه ثبت تمسکات را به دفترخانه وزارت امور خارجه بفرستد و عدد اوراق و شماره تمسکات را با تعیین مبلغ قرض و موعد آن مهر و لاک زده از تقلب مصون و پای آن را به قید التزام نوشته مهر نمایند که اگر خلاف آن ظاهر شود خود مباشر از عهدۀ علاوه بر ثبت برآمده مورد سیاست هم باشد.

دهم در موعد هر چاپار اگر ثبت تمسکات و اسناد از مامورین برسند اگر چه منحصر به ثبت یک تمسک بوده باشد یا اگر آن یک تمسک هم نبوده باشد هینقدر بنویسد که تا امروز تمسکی نشده بود مبلغ بیست تومان ترجمان خواهد داد.

یازدهم اگر بر خلاف این دستورالعمل رفتاری از یکی از مأمورین ظاهر شد و به درجه ثبوت رسید آن مامور بلا تأمل از این عمل معزول خواهد شد و بعد از زدن پانصد چوب سه ماه محبوس خواهد گشت.

دوازدهم در انضباط و استحکام این قرار اگر به غیر از این از جانب دولت حکم صادر و قانونی وضع شود برای اطلاع دستورالعمل مباشر مهام خارجه فرستاده خواهد شد که در آن قرار مجری دارد.

 

 

 

 

 

 

 

دستورالعمل مقرب الخاقانیه قلیخان سرهنگ وزارت جلیله امور خارجه

مهماندار جناب وزیر مختار فرانسه که از راه گیلان و قزوین به دارالخلافه می‌آید

در اول ملاقات، مهماندار این طور مأموریت خودش را به جناب وزیر مختار اعلام نماید که من از جانب سنی‌الجوانب سرکار اقدس همایون شاهنشاهی مأمورم که شما را به رسم مأمور دربار دولت علیه به احترام تمام بپذیرم و از همین ساعت الی دارالخلافه الباهره در تهیه لوازم حرمت و موجبات خوشوقتی و استراحت شما ساعی باشم و امیدوارم در شرایط تقدیم مأموریت منظور اولیای دولت علیه را به عمل آورم.

بر مهماندار لازم است که به دقت تمام راهها را ملاحظه نماید که از قصبات و دهات واقعه در عرض راه کدام یک مناسب نزول است و فاصله هریک به دیگری چند فرسخ است و بلکه از روی دقت و تصدیق مردمان بلد و خبره صورت داشته باشند و از روی بصیرت بدانند که امروز منزل کدام و مسافت چه‌قدر است.

تکلیف امیرالامراء العظام قاسم‌خان والی گیلان این است که به حکام و ضبّاط بلوکات و دهات ابواب جمعی خود قدغن نماید که بهمین طوری که در دستور‌العمل مرقوم است رفتار نموده، اهمال ننمایند.

روز ورود جناب وزیر مختار به رشت، منزل شایسته، معین نموده و چهار پنج خوانچه شیرینی و حلویات در منزل مشارٌالیه حاضر نمایند و امیرالامراالعظام والی با کدخدا و کلانتر شهر و صاحب‌منصبان نظامی و ارباب قلم با لباس‌های خوب و رسمی و اوضاع تجمّل استقبال نمایند وقت وصول جناب وزیر مختار تمامی در دو طرف راه صف کشیده تا... امیرالامراء العظام والی معرفی آنها را نماید و در معابر و کوچه‌های تنگ جناب ایلچی را جلو اندازند در دم منزل جناب وزیر مختار، سایر مستقبلین خداحافظ کرده بروند والی با جناب وزیر مختار وارد منزل شده بعد از صرف قهوه و غلیان برود.

رؤسای گیلان از کدخدا و کلانتر و غیره از جناب ایلچی دیدن نمایند مگر والی که همان استقبال و ورود منزل کافی است.

روزی که جناب وزیرمختار از والی دیدن می‌نمایند اسب یراق طلا برای سواری او بفرستند و فراش به جلو او بیندازند و کوچه‌ها را قدغن نمایند پاک و پاکیزه و بر قراول درب خانه حاکم افزوده شود و قراولان اختراعات عسکریه به عمل آوردند عمله درب خانه حاکم با لباسهای خوب باشند مادام توقف آنجا از جناب امیرالامراءالعظام، والی، تعارفات لازمه جزئیه از قبیل قند و چای و شیرینی و شکار و بره برای جناب مشارٌالیه بفرستند.

عمده‌تر از همه مستقبلین عرض راه در منازل و روز ورود شهرها است.

اولاً نواب و حکام بلوکات و محلات واقعه در عرض راه، غیر شهرهای معظم در خاک و بلوک ابواب جمعی خودشان با همراهان و سوار شایسته که اقل عدد آنها سی نفر باشند جناب وزیر مختار را استقبال نمایند و کمال انسانیّت را بعمل آورند و به پاره‌ای تعارفات لازمه جزئیه لوازم انسانیت را فروگذار ننمایند و وقتی که می‌خواهد ایلچی از منزل حرکت نماید کلانتر و کدخدا و صاحب منصب نظامی که در قراء و قصبات بوده باشند با خود حاکم بلوک و کسان و من تبع او مشایعت نمایند و تا مستقبلین بلوک و دهات دیگر نرسیده‌اند پهلوی وزیر مختار را از آدم خالی نگذارند و همین که وارد شد به سرحد بلوکی یا ولایت دیگر که مستقبلین آنجا در اول خاک خودشان حاضرشده‌اند الوقت مشایعت‌کنندگان منزل سابق خداحافظ کرده برگردند.احدی از حکام و ضباط و قراولان نباید چیزی مطالبه نمایند اگر آنها چیزی به اصرار بدهند اقلاً قبول گرفتن ننمایند اگر زیاد اصرار کردند بگیرند و ایلچی را نرنجانند.

در هر جا که قشون و اهل نظام در معبر جناب ایلچی باشند خواه دهات عرض راه خواه قصبات و بلده باید حاضر باش کرده احترامات عسگریه نمایند و سربازها پشت چاتمه خودشان صف کشیده با نظام بایستد و یک قراول پیش فنگ نماید و در منزلی که سرباز و توپچی باشند با لباس خوب از آنها به جهت قراول احترام در دم منزل وزیر مختار گذارند.

در ورود شهرهای حاکم‌نشین بیست نفر فراش با دونفر نایب در جلو ایلچی افتاده فقیر و وسائل را نگذارند نزدیک جناب وزیر مختار بیاید غیرفراش احدی مادون پشت پیادة جلو وزیر مختار نیفتد یا از عقب‌تر نیاید.

اگر مردم از خارج شهر به جهت تماشا جمع شده باشند کنار راهها که از ازدحام و جمعیت تماشاچیان پیاده مانع عبور مستقبلین سواره نباشند و نگذارند تماشاچیان در معبر جناب وزیر مختار بنشینند و در کنار راهها بایستند از هر دروازه که ایلچی وارد می‌شود پنجاه نفر سرباز هم با لباس‌های خوب در آنجا و همچنین پنجاه نفر سرباز هم با لباس خوب در درب منزل وزیر مختار حاضر خواهند بود اگر وزیر مختار به قدر ضرورت سرباز قراول نگاهداشت زیادی، مرخص شده می‌روند و صاحب‌منصبی که استغنای طبع داشته باشد در سر سرباز بماند که چیزی از ایلچی و کسان او نگیرند.

روز حرکت از شهر هم ‌سوای حاکم، آنهائیکه به استقبال رفته بودند مشایعت نمایند و به احترامی که روز ورود وارد شد بهمان طور حرکت نمایند.

تکلیف مقرب‌الخاقان نایب‌الحکومه و پیشکار قزوین که به همه جهت مثل تکلیف امیرالامراالعظام والی گیلان است در سرحد انزلی الی قزوین و از قزوین الی دار‌الخلافه باید حکام عرض راه قراول و کشیکچی به قدر اندازه بدهند که مال و اموال جناب ایلچی عیب نکند والسلام.

در ورود جناب وزیر مختار به انزلی بیست‌ویک تیر شلیک توپ از کناره به احترام جناب وزیر مختار به نحوی که در احترامات فرضات بحرّیه متداول است بنماید.

محل جناب جلالت مآب وزیر امور دول خارجه و صحّه همایون شاهنشاهی.

 

 

  نظرات ()
قرآن عثمان نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - سه‌شنبه ۱٩ شهریور ۱۳۸٧

 

 

قرآن عثمان، قدیمی ترین قرآن در جهان

قدیمی ترین قرآن خطی درکتابخانه­ای در یکی از گوشه های دور افتاده تاشکند قرار دارد.

این نسخه خطی، در واقع، بخشی از قرآن است که از سده نهم قمری، در "هست- امام" واقع در صد کیلومتری جنوب سمرقند، نگهداری می­شود. این نسخه، در صندوق مخصوصی  که یک طرف آن شیشه است در دیوار اطاق کوچکی، در کتابخانه­ای  قرار دارد که در آن، حدود ۲۰ هزار جلد کتاب و سه هزار نسخه خطی وجود دارد.

گفته می شود که خلیفه عثمان پنج نسخه از نسخه اصلی قرآن را تهیه کرده بود.

بخش­هایی از یک قرآن که اکنون در موزه توپکاپی سرای (استانبول) موجود است نیز یکی دیگر از این پنج نسخه به شمار می­رود.

قرآن عثمان، قرن‌ها مورد احترام بوده و هنوز آثاری از لکه‌های خون- که می‌گویند متعلق عثمان است ـ روی آن باقی مانده است. این قرآن نفیس، دارای 97 ورق پوستیِ یک تاییِ بزرگ و به خط حجازی سده دوم هجری است که تقریباً نیمی از متن قرآن را شامل می‌شود.

ظاهرا، پس ازمرگ عثمان، علی (ع)، این قرآن را به کوفه برد و ۷۰۰ سال بعد، هنگامی که تیمور لنگ با لشکر خود به این منطقه رسید، قرآن عثمان را با خود به سمرقند پایتخت باشکوهش برد. مدت چهار قرن این قرآن در آنجا بود تا اینکه روس ها در سال ۱۸۶۸ سمرقند را اشغال کردند. فرماندار روسی سمرقند، قرآن عثمان را برای کتابخانه سلطنتی به سن پترزبورگ فرستاد. پس از انقلاب بلشویکی، لنین، قرآن عثمان را به" اوفا" فرستاد. سرانجام به دلیل تقاضاهای مکرر مسلمانان تاشکند، در سال ۱۹۲۴، به این شهر بازگردانده شد.

 پرفسور افیم رضوان که متخصص و محقق شناخته شده‌ای در پژوهش‌های قرآنی است، در حال حاضر معاون موزه کانست کامرا (Kastkamera) و سردبیر نشریه « نسخه‌های شرقی/ Manuscripta Orientalia» است. آخرین کتاب وی « قرآن و جهان آن/ the Quran and its World» ( به دلیل مقاله با ارزش آن در مورد فرهنگ خشونت­ناگرا و گفت و گوی تمدن‌ها) برنده جایزه یونسکو گردید. همچنین عنوان بهترین کتاب منتشره شده در روسیه سال 2001 و نیز جایزه جهانی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (سال 2002) را دریافت داشت. رساله جدید وی به معرفی و پژوهش عمیق درباره نسخه خطی یاد شده با نگاهی تاریخی به چگونگی جمع‌آوری و تنظیم متن قرآن اختصاص یافته است. یک لوح فشرده، همراه با متن این پژوهش، فیلمی شامل عکس‌هایی از نسخه یادشده، به مدت52 دقیقه تحت عنوان «در جستجوی قرآن عثمان» وجود دارد.

چکیده نتایج این پژوهش در کتابی با جلد گالینگور و قطع وزیری بزرگ به زبان‌های انگلیسی و روسی همراه با لوح فشرده گردآوری شده است.

 تاریخ کتاب مقدس مسلمانان که بر پایه نسخه‌ای خطی و یگانه قرار دارد می‌تواند برای فهم متقابل و گفتمان دو سویه میان روسیه و جهان پیرامون بسیار با اهمیت باشد.

برای مشاهده جزئیات بیشتر و نیز فیلم چند زبانه مربوط به آن، به این سایت رجوع کنید:  www.mushaf.spb.ru

 

  نظرات ()
نسخه­های خطی علمی کتابخانه ملی مصر (نقد کتاب) نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - سه‌شنبه ٤ تیر ۱۳۸٧

 

 

King, David A., A Survey of the scientific manuscripts in the Egyptian National Library. (Catalogs / American Research Center in Egypt; V.5). INC., Indiana, 1989.

 

«مروری بر نسخه‌های خطی علمی کتابخانه ملی مصر» جلد پنجم از سری فهرست‌هایی که با حمایت مرکز پژوهش‌های آمریکایی در مصر به زبان‌ انگلیسی تألیف و چاپ گردیده‌است. قطع کتاب رحلی، جلد مقوایی و به وسیله مؤسسه آیزن­براونس (Eisenbrauns) در 345 صفحه (xiv, 331) توزیع شده است. مولف کتاب دیوید کینگ، آن را به پرفسور فؤاد سزگین فهرست‌نگار تُرک تقدیم کرده است.

همان‌گونه که از نام کتاب "آشکار است، مولف به طبقه‌بندی نسخه‌های علمی کتابخانه ملی مصر که به زبان‌های عربی، فارسی و ترکی کتابت شده است. این بررسی بر روی بیش از دو هزار و پانصد نسخه در زمینه‌های ریاضی، نجوم و هیئت نام گرفته است.

کتاب حاضر به عبارتی پی‌افزود تکمیلی کتاب‌های مرجع بر تذکره- کتاب‌شناسی (bio – bibliography) نسخه‌های خطی اسلامی است: کتاب‌های مرجعی مانند فهرست بروکلمان، سوتر، ‌کراوس، ریو، استوری، سزگین، مت و یروسکایا  و رزنفلد.

نویسنده استاد تاریخ علم دانشگاه جاناتان ولفگانگ گوته در فرانکفورت- آن- ماین است. در عین حال به همکاری با گروه زبان و ادبیات شرق نزدیک دانشگاه نیویورک ادامه می‌دهد. طی سالهای 79-1972، سرپرستی طرح بررسی «هیئت در سده های میانی» به عهده او بود. مرکز پژوهش‌های آمریکا در مصر و موسسه اسمیت سونیان و بنیاد ملی علوم واشنگتن دی سی به ترتیب تولیت علمی و هزینه‌های این طرح را بر عهده داشتند. این کار همزمان با تکمیل فهرست‌نگاری نسخ‌ خطی قاهره (76-1974) در تابستان 1976 به انجام رسید.

آثار زیر بخشی از کارهای علمی است که پرفسور کینگ در انجام آنها همکاری داشته است:

نجوم با رویکرد ریاضی در یمن، در سده های میانی، عدن، 1983.

هیئت از جنبه نجوم در اسلام سده های میانی، فرانکفورت، 1987.

پژوهش‌هایی در زمان‌سنجی نجومی قرون وسطایی اسلامی، شرینگر، ولاگ1987.

و مقالاتی پیرامون علوم اسلامی با عنوان نجوم اسلامی با رویکرد ریاضی و ابزارهای نجوم اسلامی که در لندن بارها تجدید چاپ شده است.

کتاب حاضر متشکل از این بخش‌هاست:

-        مقدمه از مؤلف) 8 ص

        فهرست مولفین] نسخه‌های مورد بررسی[ این فهرست شامل:

1-      مولفین یونانی، ساسانی، هندی به زبان عربی.

2-      مولفین مسلمان تا سال 1100 میلادی.

3-      مولفین مصری و سوری از سال 100 تا 1600.

4-      مولفین مصری و سوری پس از 1600 میلادی.

5-      مولفین یمنی.

6-      مولفین مغربی و اندلسی.

7-      مولفین ایرانی و عراقی.

8-      مولفین ترک.

9-      مولفین اروپایی.

10-     دیگر مولفین.

11-     مولفین ناشناخته.

        فهرست نسخه‌های علمی مولفان یاد شده که به ترتیب در 22،12،4،32،44،24،8 و 14 صفحه آمده است، اما از مولفین اروپایی تنها 6 عنوان نسخه‌  و از دیگر مولفین 28 عنوان در کتابخانه ملی مصر نگهداری می‌شود. در عین حال، آثار مولفین ناشناخته 18 صفحه را در بر می‌گیرد.

        شرح تصاویر برخی صفحات نسخه‌ها، 24 صفحه.

        تصاویری از صفحات نسخه‌ها، 110 صفحه. در صفحه 239 سه تصویر از سه نسخه آورده شده است.

تصویر اول (xixa)، جدول اوقات (جدول معرفت دایر از ارتفاعات آفتاب) از کتاب دستنامه نصیرالدین طوسی برای شهر مراغه.

تصویر دوم (xixb)، فهرست مصری ستارگان که به دست الشحیتی رسم شده است.

تصویر سوم (xixc)، قسمتی از جداول مِزی است که ارتفاع آفتاب را در یک دوره چهارساله محاسبه کرده است.

نمونه فهرست‌نگاری: از ص147.

از مولفین ایرانی:

GI ابوجعفر محمد بن عبدالله الشریفی ازاوی، ص119.

در دیگر منابع جدید فهرست نشده است.

5.3.1 تاج المدخل، رساله‌ای درباره نجوم در سه مقاله و 18 باب. تهیه شده در 490 هجری برای امیرتاج الدین سلجوقی: ط.م. ]= فهرست طلعت مصطفی فاضل] 1/233 (تاریخ کتابت 1681 اسکندری = ۱۳۶۹ میلادی، نسخه نفیس)، غیره (2 استنساخ ضعیف و 2 جزو و 2 نسخه گزیده فصل‌ها). نسخه دیگر نسخه پریستون Mach5066 یا Yehuda367. نسخه شریفی در مورد اوج نجومی سال 1405 اسکندری (= 1093 میلادی)، رک. ط. م. 233، گ. 67پ. این نسخه همچنین شامل برخی جداول کروی نجومی برای عرض جغرافیایی مرو و ترمذ می‌باشد. تحقیق عالی.

نسخه استانبول حمیدیه ۸۲۹،1 ترجمه فارسی/ترکی (؟) غیاث‌الدین بن فتح الله کاتب بغدادی است. نسخه‌ای به نام الدرر المنظوم اثر عبدالرحیم منصور (رک.ش.D126) نسخه اصل تاج المداخل و ابومعشر (B22) بوده است.

  نظرات ()
میراث مکتوب و حیات فکری مسلمانان آسیای میانه (نقد کتاب) نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - سه‌شنبه ٤ تیر ۱۳۸٧

  

 

Patrimoine manuscript et vie  intellectuelle de l' Asie central Islamique;  sous la direction de Ashirbek Muminov, Francis Richard et Maria Szuppe; Tachkent; Aix-en-Provence: EDISUD, 1999, 232p.

 

این کتاب در موسسه فرانسوی پژوهش‌ها در باب آسیای میانه منتشر گردیده است. از این مجموعه تاکنون چهار کتاب منتشر شده و از این شماره به بعد هر دو سال دو کتاب منتشر خواهد شد. نویسندگان این کتاب‌ها پژوهشگران فرانسوی و آسیای میانه‌ای هستند. این شماره اختصاص دارد به معرفی و بررسی منابع کمیاب و ناشناخته‌ای که به زبان‌های اصلی میراث مکتوب مسلمانان آسیای میانه: فارسی، جغتایی و عربی نگاشته شده است. بیشتر مقاله‌های این کتاب مقاله‌های تکمیل‌شده سمینار میراث مکتوب مسلمانان آسیای میانه است که IFEAC (موسسه فرانسوی پژوهش درباره آسیای میانه) در اکتبر 1997 آن را برگزار کرد و به همت پرفسور ریشارد (Francis Richard)، خانم دکتر ماریا شوپه (Maria Szuppe) و آقای عاشر بیک مومنوف (Muminov Ashirbek) و همکاری برخی مترجمان و مصححان به انجام رسیده است. قصد نویسندگانی که این مجموعه مقاله را فراهم آورده‌اند شناساندن تفاوت‌ها و ارزش تاریخی و هنری میراث مکتوب آسیای میانه مسلمان و نیز جلب توجه جامعه پژوهشگران و مسئولان نسبت به لزوم و فوریت طرحی برای حفاظت از آنهاست.

از نخستین ترجمه‌های آثار مکتوب فارسی به دست شرق‌شناسان فرانسوی و اروپایی تا انتشار انبوه اسناد در دوران تزاری و سوسیالیستی، میراث مکتوب آسیای میانه به تدریج به رویت دانشمندان و پژوهشگران جهان خواهد رسید. هر چند منبع مکتوب به طور کامل یا ناقص به زبان روسی ترجمه شده‌اند«احتمالاً تعداد قابل ملاحظه‌ای از منابع مکتوب و نسخه‌های خطی در طی سال‌های 1930م. (دهه30) تخریب یا ناپدید شده است. امروزه تعدادی از آنها که نزد افراد خاص بوده یا در مجموعه‌های بایگانی به صورت فهرست نشده نگهداری می‌شده‌اند یافت شده است».

کتاب حاضر از دو فصل در یازده مقاله تشکیل شده است:

بخش نخست: تفاوت مجموعه‌های خطی

  عاشربیک مؤمنوف (تاشکند):میراث مکتوب و مجموعه‌های شخصی کتاب‌های خطی[به خط] عربی در ازبکستان.

  لاریساو لاله دودخودواوا(دوشنبه): کتاب‌های خطی شرقی تاجیسکتان، مجموعه سمینوف.

  فرانسیس ریشارد (پاریس): نسخه‌های فارسی کتابخانه ملی فرانسه مرتبط با مسلمانان آسیای میانه.

  فرانسوا دروش (پاریس): یادداشتی بر جزوه‌های قدیمی قرآن از کتَه لنگر(ازبکستان)

 

ادبیان و آثارشان

  عاشربیک مؤمنوف و شواسشیل زیادف (تاشکند): افق فکری دانشمندان از قرن نهم هجری: یافته¬ای تازه‌از کتابخانه محمد پارسا.

  ماریا شوپه (پاریس): ادیبان، حامیان، کتابداران و تذکره‌ها، درباره نقش کتاب در آسیای میانه در سده‌های دهم و یازدهم.

   ایوپورتر (اکس آن پرووانس): کتابخانه عبدالعزیز خان (1055-1019ه./1645-1680م.) حمایت از نقاشی در بخارا.

بخش دوّم: مجموعه‌های ویژه: اسناد و آرشیوها

  شادمان وحیدوف و افتان دل ارکینوف (تاشکند): فهرست کتابخانه صدر ضیاء: تصویری از زندگی فکری در ماوراءالنهر(پایان سده 13ه./ 19م- ابتدای سده 14ه./ 20م)

  افتان دلِ ارکینوف؛ شادمان وانی دوف (تاشکند):

منبع ناشناخته‌ای برای پژوهش در ساخت کتاب‌های دربار محمد رحیم‌خان (خیوه، پایان سده 13ه./ 19م.)

  بختیار باباجانوف (تاشکند): بناهای کتیبه‌دار مجموعه فتح‌آباد بخارا.

بهادر آ. قزاقف (بخارا): تجلیل ساختاری اسناد وقف، به دست آمده از آسیای میانه در قرون 13 هجری/20 میلادی (و ارائه الگویی برای بانک داده‏ها)

همان‌طور که در سطور پیشین آمد این مجموعه، چهارمین کتاب و هفتمین دفتر از مجموعه دفترهای آسیای میانه است. دفترهای پیشین از ا ین قرارند:

دفتر 2-1: درباره هند- آسیای میانه؛ جاده‌های تجاری و اندیشه‌ها؛

دفتر 4-3: میراث تیموریان، ایران- آسیای میانه- هند، سده 18-15 میلادی؛

دفتر 6-5: بخارای شریف (Boukhara la Noble).

این دفاتر به ترتیب در سال‌های 1996، 97 و 98 به صورت چاپ همزمان در دو شهر تاشکند (ازبکستان) و اکس آن پرووانس (فرانسه) انتشار یافته‌اند.

 

  نظرات ()
قدیمترین نسخه خطی عبید زاکانی و غزلیات حافظ نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - چهارشنبه ٢٢ خرداد ۱۳۸٧

در مؤسسه مطالعاتی شرقی و میراث مکتوب آکادمی علوم جمهوری تاجیکستان، بیش از 7500 نسخه خطی نگه‌داری می‌شود که از آن جمله نسخه ای است از  کلیات عبید زاکانی. این نسخه خطﻰ اندکی پس از مرگ حافظ  و درگذشت عبید مکتوب شده است. ترکیب‌بندی صفحات آن نیز صورتی خاص دارد: غزلیات حافظ در اطراف متن عبید زاکانی نگاشته شده است و می‌تواند بدین معنا باشد که نسخه در ابتدا، تنها برای کلیات عبید در نظر گرفته شده و غزلیات حافظ پس از مدتی بدان افزوده شده است.

  نظرات ()
نسخه‌های کهن آکادمی ملی علوم آذربایجان (IMANS) نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - چهارشنبه ٢٢ خرداد ۱۳۸٧

ذخیره نظام‌شاهی، قانون بوعلی و دیگر نسخه های نفیس

در مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (IMANS) دوازده هزار دست نوشته موجود است. درمیان آنها، مجموعه‌اى از نسخه‌های خطﻰ پزشکی قرون میانه فراهم آمده که در نوع خود در جهان کم نظیر است. این مجموعه غنی که شامل 363 نسخه  می‌شود،  به زبان‌های فارسی، عربی، آذری، ترکی و غیره است. از این مجموعه 222 نسخه به زبان فارسی، 71 به زبان ترکی و 70 نسخه بقیه به زبان عربی و زبان‌های دیگر است.

برخی از این کتاب‌ها که در مناطق مختلف استنساخ شده‌اند در جمهوری آذربایجان نسخه‌برداری یا به اتمام رسیده است.

 این مجموعه دارای نسخه‌های کهنی است که تنها در این کتابخانه نگه‌داری می‌شود؛ نمونه‌هایی از این کتاب‌ها به شرح زیر است:

ذخیره نظام شاهی اثر رستم جرجانی

این کتاب را نباید با کتاب ذخیره خوارزمشاهی که زین‌الدین بن ابوابراهیم جرجانی در سده ششم قمری نگاشته، اشتباه کرد.

نسخه ذخیره نظام شاهی تا کنون (1385 شمسی)، در هیچ یک از فهرست‌ها و یا کتابخانه‌های جهان دیده نشده است. تاریخ تألیف کتاب معلوم نیست، اما به نظر می­رسد نسخه حاضر و همچنین کتاب قرابادین شفائی در 954 هجری، در شهر دولت آباد هند، برای برهان نظام شاه، رونویسی شده باشد. این کتاب به توصیف داروشناختی گیاهان طبی، ترکیبات معدنی و دارویی می‌پردازد.

مطالب کتاب، نشان‌دهنده پیشرفت پزشکی و داروسازی در سرزمین‌های فارسی زبان و مناطقی که زبان فارسی رایج بوده، به ویژه در منطقه آران (جمهوری آذربایجان فعلی) می­باشد. این نسخه هنوز (1385 شمسی) تصحیح و چاپ نشده است.

خصوصیات نسخه‌شناسی:487 برگ، اندازه 25 × 16 سانتیمتر. خط: نستعلیق؛ کاغذ: سفید؛ مرکب سیاه؛ عنوان‌ها شنگرف؛ جلد: چرم سیاه. صفحات نخست دارای سرلوح. شماره M220/5350 .

قانون در طب (کتاب دوم). اثر ابوعلی سینا

این نسخه که در 537 هجری در بغداد رونویسی شده یکی از کهن‌ترین نسخه‌های قانون در جهان است. جلد نخست قانون، یکی از مشهورترین آثار داروشناسی و پزشکی است و جلد دوم آن منحصر به داروشناسی و توصیف صدها داروی گیاهی و طبیعی است.

این نسخه 104 سال پس از درگذشت مؤلف استنساخ شده که از ویژگی‌های منحصر به فرد آن است. این کتاب در سال‌های 1980 تا 1982 در تاشکند به زبان‌های ازبکی و روسی ترجمه شده است.

خصوصیات نسخه‌شناسی: کاغذ: نازک، سفید؛ مرکب متن: سیاه؛ عناوین: شنگرف؛ قطع 20× 18 سانتیمتر؛ تعداد برگ:681؛ شماره دستیابی MIS6/17026

تعدادی از کتاب‌های این مجموعه  دارای نسخه های مکرر است، برای نمونه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

-       تحفه‌المؤمنین، اثر محمد مؤمن ، 33 نسخه­ مکرر (کامل یا ناقص)

-       زادالمسافرین، اثر محمد مهدی (سده دوازدهم قمری)، 13 نسخه

-       قرابادین، مظفر بن محمد شفائی (سده نهم قمری)، 9 نسخه

-       اختیارات بدیعی، اثر حاج زین­العابدین عطار(سده هشتم قمری)، 5 نسخه

المقاله الثلاثون، اثر ابوالقاسم زهراوی

یکی از مجلدات این کتاب که به زبان عربی نگاشته شده، درباره جراحی و وسایل آن است. در این کتاب حدود دویست تصویر از وسایل جراحی که در قرون میانه در جهان اسلام به کار می‌رفته رسم شده است.

زهراوی (درگذشته 404؟ ق)، تنها مؤلفی است که تا این اندازه تصویر از وسایل جراحی را در کتاب خود آورده و شیوه استفاده از آنها را نگاشته است. این نسخه نادر، یکی از معدود نسخه‌های قدیمی این کتابخانه است که ترجمه آن به زبان روسی، به قلم پرفسور ضیاء نبی‌اف، در سال 1983، در مسکو انتشار یافته است.

این نسخه دویست سال پس از تألیف آن استنساخ شده است و به نسخه باکو نیز شناخته می‌شود. برخی مشخصات آن عبارتست از: کاغذ سفید ته نقش‌دار مرکب سیاه برای عناوین فصل‌ها با حروف درشت.

از دیگر نسخه‌های پزشکی این مجموعه می‌توان موارد زیر را برشمرد:

-       اختیارات بدیعی: اثر حاج زین العابدین عطار (سده دوازدهم قمری)

-       کیفیات المجاهده: اثر منصور بن الیاس (سده یازدهم قمری)

-       تحفه‌المؤمنین، اثر محمد مؤمن (سده یازدهم قمری)

-   جامع بغدادی: اثر یوسف بن اسماعیل خویی (اصل این کتاب، اواخر سده هفتم قمری به زبان عربی نوشته شده که در این مجموعه ترجمه‌ای در قرون میانه از آن به زبان فارسی آمده است).

-       کتاب مداوات: اثر عبدالمجید حکیم

-       سراج الطب: اثر حسن بن رضا شیروانی

-       فوائد الحکمه: اثر حاجی سلیمان قاجار ایروانی

-       معالجات منفرده: اثر ابوالحسن مراغه‌ای

-       خرقه: اثر مرتضی قلی‌خان شاملو اردبیلی

 

  نظرات ()
واژگان نسخه شناسی پنج زبانه در زمینه چرم و مرمت نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - چهارشنبه ۱٥ خرداد ۱۳۸٧

 

حفظ و نگهداری کتاب و شیوه های آن، عوامل آسیب کاغذ و چرم و مرمت آنها از موضوعات علم نسخه شناسی به شمار می­روند در واقع، کلیه عناصری که به فیزیک یا جسم یک نسخه خطی مربوط می­شود در حیطه این علم قرار دارد

آسیب شناسی و مرمت نسخه های خطی هر چند به مراکز دانشگاهی و تخصصی محدود می­شود، اما به دلیل کاربردی بودن، از دیگر جنبه های نسخه شناسی پیشتر است

به طور کلی، پژوهش های نسخه شناسی در ایران، اغلب جنبه تجربی دارند و بسیار پراکنده و فاقد روش اند از این رو، در آغاز، باید به دو مقوله توجه بیشتری داشت: دسته بندی موضوع های نسخه شناسی و تعریف واژه های نسخه شناسی

ما در اینجا می­کوشیم با اقتباس از نسخه شناس معاصر فرانسوی، دنیس موزرل (Denis Muzerelle)، نمونه ای از دسته بندی در بخش بوم های نوشتار چرم را همراه با شیوه او در تعریف واژگان بیاوریم

در این واژگان، در برابر واژه فارسی، معادل آن به زبان فرانسه و سپس به ترتیب به زبان های ایتالیایی، اسپانیایی و در آخر به زبان انگلیسی آمده است هر گاه در یکی از این زبان ها معادل مناسبی یافت نشده است به جای آن از علامت ستاره (* * *) استفاده کرده اند

 

الف – انواع پوست (ورق پوستی)

1. پوست

Fr- Parchemin

It- Pergamena, Membrana,Pergamino

Es- Cartapecora

En- Parchment (from sheep or goat

پس از مو زدایی و پرداخت پوست دباغی نشده، ( یا با دباغی بسیار سطحی ) آن را تحت کشش قرار داده، خشک می­کنند تا هر دو روی آن را قابل نوشتن شود

 

2.  ورق پوستی (رق) - چرم تحریر

 Fr- Vélin

It- Vitela vitela –velino uterina

 Es- a) Abortive, Still-born, Uterine vellum b) Vellum (calf) –Superior En- parchment 

الف) [به معنای خاص] ورق پوستی (رق) بدست آمده از پوست گوساله تودلی ( مرده متولد شده ) یا بسیار جوان

ب) [به معنای عام] ورق پوستی (رق) با کیفیت عالی که ویژگی آن سپیدی و لطافت بسیار است

 

3. گوساله تودلی

 Vélot Fr-

 It- Vello uterino–Vitelino abortivo

 * * * -E

 En- Still – born calf

 گوساله مرده متولد شده که پوست آن، برای ساختن ورق پوستی (رق) مرغوب به کار می­رود

 

4. تیماج

 Fr- Demi vélin, Parchemin vièrge

 It- Pergamina virginea

Es- Pergamino avitelado – Media vitela– Pergamino virgen

* * * -E 

ورق پوستی (رق) از پوست بز جوان با کیفیت مشابه تیماج

 

5. چرم ساغری

 Fr- Peau d’âne

 It- * * *

 Es- Piel de asno

 En- Ass's skin

لفظ تحقیر آمیزی برای انواع بد کیفیت ورق پوستی (رق) به رنگ زرد، سفت و شکننده

 

6. [کاغذ] دسته، بند

 Fr- Botte

It- Botte

Es- * * *

 En- Bale – Bundle – Lot – Batch

واحد شمارش چرم تحریر است که اغلب در مورد سه (گاهی دو) جین یا ۶۳ (یا ۲۴) جلد به کار می­رود.

 

ب – اجزای پوست

7. بشره، رو پوست

 Fr- Epiderme, Peau morte

It- Epidermide – Pelle morta

Es- Epidermis – Piel muerta

En- Epidermis – Top layer

 لایه سطحی و بیرونی پوست، تشکیل شده از سلولهای شاخی بدون آب و آکنده از رنگدانه که با دباغی از میان می­رود

 

۸. پوست اصلی، میان­پوست

 Fr- Derme, Peau vive, Peau vraie, Chorion

 It- Derme – Corio – Pelleviva, vera

 Es- Dermis – Piel viva – Corion

 * * * -E

لایه درونی پوست که عمدتآًاز تارهای ارتجاعی شکل گرفته اند که پس از دباغی شدن به چرم یا پوست تبدیل می­شوند

 

9. رگه

 Fr- Fleur

It- Strato papillare – Fiore

 Es- Dermis papilar

 * * * -E

لایه سطحی زیر پوست متشکل از برآمدگی های کوچکی که روی پوست را به میان­پوست پیوند می­دهد

 

10. پس­رگه

 Fr- Arrière fleur

 It- Strato reticolare – Carne

 Es- Dermis reticular

 * * * -E

قسمتی از میان پوست که زیر رگه قرار می­گیرد این لایه پس از پرداخت، به سطح پوست می­رسد

 

11. زیرپوست

 Fr- Hypoderme, Tissu sous–cutane

 It- Ipoderma – Tessuto sottocutaneo – Tela subcutanea

 Es- Hipodermis – Tejido subcutaneo

 * * * -E

لایه زیرین پوست که با گوشت پیوند دارد و دارای سلول های اشباع شده چربی است این لایه با لش­زدایی و دباغی از میان می­رود

 

12. کبیبه ، دانه پوست

 Fr- Papille

 It- Papilla

 Es- Papila

 * * * -E

هریک از برآمدگی های کوچک زیر پوست که رگه پوست را تشکیل می­دهند و دانه را شکل می­دهند

 

13. پیاز مو

 Fr- Follicule

 It- Follicolo

 Es- Foliculo

 En- Follicle

اندامی در زیر پوست که مو یا پشم از آن می­روید

 

14. پشم، مو

 Fr- Poil

 It- Pelo

 Es- Pelo

 En- Hair

اندامی شاخی و نخ مانند که از پوست پستانداران میروید و بدن آنها را می­پوشاند.

 

15. ریشه مو

 Fr- Racine

 It- Radice

 Es- Raiz

 En- Root

بخشی از مو که پس از اصلاح، در میان پوست باقی می­ماند

 

16. خواب مو

 Fr- Implantation

 It- Arrangiamento follicolare, pilifero, tricologico – Impianto

 Es- Implantacion

 En- Hair pattern – Implantation

حالتی که ریشه مو در پوست قرار می­گیرد و بر اساس نوع و ناحیه پوست تغییر می­کند

 

17. خواب پوست

 Fr- Sens de la peau

It- Senso della pelle

 Es- Sentido de la piel

 En- Bias of the skin

جهت محوری که روی پوست، به طور طبیعی، تمایل به لوله شدن به دور آن را دارد و با جهت گیری ستون فقرات مطابق است

 

18. طرف رخ، روی پوست

 Fr- Cote poil, Cote fleur (!)

It- Lato pelo

 Es- Cara de pelo – ‘Pars pili‘ – Flor

 En- Hair side – Grain side

سطح بیرونی پوست که پشم حیوان روی آن قرار دارد

 

19. طرف لش، پشت پوست

 Fr- Cote chair, Dos (!)

 It- Lato carne

 Es- Cara de carne – ‘Pars munda‘

 En- Flesh side

سطح زیرین پوست که به لاشه حیوان چسبیده است

 

20. رنگ پوست

Fr- Pigmentation

 It- Pigmentazione

 Es- Pigmentacion

 En- Pigmentation – Natural coloring

رنگ طبیعی پوست که به نوع سلول های رنگدانه دار در لایه های عمیق رو پوست و در پیاز مو بستگی دارد

 

ج_ پوست

21. الف- خام­چرم، ‍پوست (دباغی نشده) ب-  پوست­کنی

Fr- dépouille

It- Spoglia

 Es- Despojo

En- a) Hide – Skin – Pelt – b) Flaying – Skinning

الف ) پوست، پیش از انجام عملی بر روی آن، به همان شکلی که از لاشه حیوان جدا می­شود ب) عمل جدا کردن پوست از لاشه

 

22. پوست کندن

Fr- Écorcher, Dépouiller

It- Scuoiare – Scortcare – Spellare

Es- Despellegor – Desarollar – copinar

En- To flay – To skin

جدا کردن پوست از لاشه حیوان

 

23. پارگی

Fr- Pourfente, *Perfente

It- Intaglio – Taglio di apertura

Es- Incision

En- Skinning cut

ایجاد بریدگی در پوست حیوان برای کندن آن

 

24. ضایعات پوست

Fr- Émouche

It- Cascame

 Es- Despojos

 En- Off-cuts – Discards

قسمت های غیر قابل استفاده پوست (سر، اعضا، دم و) که هنگام جدا کردن پوست از لش، پیش از دباغی، حذف می­شود

 

25. دور پوست

Fr- Lisière

It- Cimosa – *Lisiera

 Es- Orilla

 En- Natural, Untrimmed edge

لبه طبیعی پوست

 

26. مربع بریدن

Fr- Crouponner

It- * * *

 Es- Recortar

 En- Trim (to) – Square off (to)

بریدن پوست به صورت مربع با دورگیری آن

 

27. پوست گرده

Fr- Croupon

It- Groppone

 Es- Cerrada – Lomo

 En- Saddle

بخش مرکزی پوست حیوان که بهترین جنس را دارد

 

28. پوست گردن

Fr- Collet

It- Collo – Collottola

 Es- Pezcuezo

 En- Collar – Shoulder – Neck

 بخش بالای پوست که قسمت گردن حیوان است

 

29. پوست دمگاه

Fr- Culée

It- Culatta

 Es- Cuartos traseros

 En- Butt – Rump

بخش پایین پوست که قسمت کفل حیوان است

 

30. [چرم] زیرشکمی

Fr- Flanchet, Flanc, *Boudine, *Tetine

It- Pancetta – Fianco

Es- Falda

En- Flank – Belly

بخش جانبی پوست که برابر شکم حیوان است

 

31. پوست سردست

Fr- Epaule

It- Spalla

Es- Paletilla

En- Shoulder

بخشی از پوست که مطابق قسمت گردن حیوان است

 

32. پوست کفل

Fr- Hanche

It- Anca

Es- Cadera

En- Haunch

بخشی از پوست که با قسمت پایین پوست مطابق است

 

33. پوست کناره

Fr- Briset

It- Scalfo

 Es- Costado

 En- Chine

بخشی از پوست که در محل اتصال پهلوها با دست ها یا کفل ها قرار دارد و از باریک شدن پوست و از بریدگی هلالی شکلی که به جهت شکاف لازم برای جدا کردن پوست پاهای حیوان، هنگام کندن پوست ایجاد می­شود این بخش از پوست با قسمت داخلی پای حیوان مطابق است

 

34. مازه، تیره پشت

Fr- Échine

It- Schiena – Linea dorsale – Spina dorsale

 Es- Espinazo

En- Spine

محور طولی پوست، مطابق با ستون مهره های حیوان که معمولاً با خطی از پشم محکم و فشرده مشخص می­شود

 

د- کار با پوست

35. آش­گری کردن، آش کردن

Fr- Mégisser, Mégir

It- Conciare

Es- Curtir – Adobar

En- Taw (to

آماده کردن پوست با روشی غیر از دباغی (یا با یک دباغی سطحی) به صورتی که نرمی پوست حفظ شود

 

36. دباغی کردن

Fr- Tanner

It- Tannere

 Es- * * *

En- Tan (to

قراردادن پوست حیوان در معرض مواد طبیعی یا شیمیایی برای استحکام بخشی و جلوگیری از پوسیدن آن

 

37. پوست ساختن

Fr- Parcheminer

It- * * *

* * * -E

 En- Make parchment (to)

ساختن ورق پوستی (رق) از پوست خام یا پوست آشگری شده

 

38. پوست تازه، پوست خام

Fr- Peau verte, Peau crue

It- Pelle cruda, verde, grezza

Es- Piel virgen

En- Raw skin – Green skin

پوست خام که هیچ گونه عمل دباغی یا آش­گری روی آن انجام نشده است و در معرض تجزیه قرار دارد.

 

39. ترنمک­زنی

Fr- Salage

It- Salatura

Es- Saladura

En- Salt curing

آغشتن پوست­های تازه با نمک برای جلوگیری از فاسد شدن آنها

 

40. تخته­پوست، پوستینه

Fr- Peau en blanc

It- Pelle allumata, Bianca, a concia Bianca

Es- Piel en blanco

En- Untanned skin – Untreated skin

پوست آماده شده، بدون دباغی

 

41. لش زنی کردن، لش گیری کردن

Fr- Écharner

It- Scarnire, -nare

Es- Descarnar

En- Deflesh (to)

جدا کردن گوشت و لایه چربی از داخل پوست به کمک ابزاری برنده

 

42. عرام­کاری کردن

Fr- Dépiler, Peler, Raser

It- Depilare – Spelare

Es- Depilar – Pelar – Zurrar

En- Strip (to) – Dehare (to) – Shave (to)

جدا کردن مو از سطح پوست

 

43. مو زدایی کردن

Fr- Debourrer, Pelaner

It- Sborrare

Es- Apelambrar

 * * * -E

بیرون کشیدن مو از پوستی که در معرض مواد شیمیایی قرار داده شده تا پیوند مو با پوست را از میان ببرد

 

44. محلول آهکی

Fr- Pélain

It- * * *

Es- Pelambre

En- Lime pit

محلولی که عمدتاً از آب آهک تشکیل شده است برای ریختن موها، پوست را در این محلول می­خیسانند.

 

45. آب آهک

Fr- Lait de chaux, Eau de chaux, Bain de chaux

It- Latte di calce – Bagno di calce

Es- Lachada – Agua de cal – Bano de cal

En- Lime wash

آهک کشته (ئیدراکسید کلسیم) محلول در آب را گویند که ماده اصلی محلول آهکی را تشکیل می­دهد

 

46. آهک­زدایی کردن

Fr- Déchauler, Purger

It- Decalcinare – Scalcinare – Purgare

Es- Limpiar – Purgar

En- Delime (to)

بیرون کشیدن آب آهک به کمک شستشو و تنظیم کننده های شیمیایی از پوستی که مدتی در محلول آهکی قرار داشته است

 

47. دار چرم، قاب چرم

Fr- Herse, Chassis

It- Telaio

Es- Bastidor

En- Hearse – Frame

قابی چوبی که پوست را بر روی آن، تحت کشش قرار می­دهند تا خشک شود و مورد پرداخت قرار گیرد

 

48. مصقل چرم

Fr- Chevalet

It- Cavalletto

Es- Caballete

En- Horse

نوعی میز کار دارای سطحی صاف یا منحنی که پوست را برای آماده سازی روی آن می­اندازد

 

  49. سنگ زنی 

Fr- Raturer, Araser, Racler

It- Raschiare – Rasare – Radere – Smerigliare – Pareggiare

Es- Rasurar – Raspar – Remellar

En- Scrape off (to) – Abrade (to)

زدودن قسمتهای اضافی روی پوست با کشیدن ابزاری برنده

 

50. پرداخت کردن

Fr- Effleurer

It- Sfiorare

 * * * -E

En- Shave (to)

زدودن رگه های پوست با سائیدن با سائیدن آنها

 

51. عمل آوردن

Fr- Parer

It- Raffinare

Es- Chiflar

En- Pare (to

نازک کردن پوست با تراشیدن آن

 

52. سمباده زدن

Fr- Poncer

It- Pomiciare – Imopomiciare – Levigare

 * * * -E

 En- Pounce (to)

تنظیف سطح پوست با مالیدن سنباده یا ابزار ساینده.

 

هـ : ویژگی ها و نقایص ورق پوستی

53. دانه

Fr- Grain

It- Grana

Es- Grano

En- Grain

مجموعه برجستگی های بسیار کوچکی که سطح کاغذ، پوست، چرم و را می­پوشاند این برجستگی ها به سطوح یادشده منظری کمابیش صاف و نیز ظریف، فشرده و منظم می­دهد

 

54. رگه­دار، رگه رگه

Fr- Grenu, Granuleux

It- Granuloso

Es- Granuloso

En- Grainy

سطحی که رگه های آن کاملاً قابل مشاهده یا لمس باشد

 

55. پوست کدر ، پوست نا مرغوب

Fr- Vitreux

It- Vetroso

Es- Vidrioso

En- Glassy – Translucent

به پوست با کیفیت پائین گفته می­شود که اغلب به دلیل چربی زدایی نادرست پوست، تا حدودی نیمه شفاف و زرد رنگ شده باشد

 

56. کارد خوردگی

Fr- Coutelure

It- Taglio di scuoiatura – Lacerazione

Es- Tajo

En- Scar – Nick – Puncture

شکافی که اغلب به طور اتفاقی در پوست حیوان، هنگام کندن آن ایجاد می­شود این شکاف، هنگام خشک کردن با کشش پوست، سبب به وجود آمدن حفره چشم مانند می­شود

 

57. کاردمالی

Fr- Baisse

It- Cucchiaiata – Intacco del macellaio

Es- Rebaje

En- Weakness – Depression

هنگام کندن پوست از لش، مقداری از زیرپوست با کارد جدا می­شود این محل، هنگام خشک کردن و کشش پوست، سبب ایجاد فرورفتگی در آن می­شود

 

58. لکه

Fr- Oeil, Tâche vitreuse

It- Occhio vetroso

Es- Ojo – Defecto vidrioso

En- Eye

مساحت کوچکی به شکل بیضی یا دایره که در داخل آن، پوست قطر کمتری دارد و یک لایه نازک و کدر را ایجاد می­کند

 

59. خون­مردگی

Fr- Mort – de – sang

It- Macchia di sangue

Es- Mancha de sangre

En- Death stain

لکه یا رگه سیاهی که به سبب ماندن خون در پوست حیوانی که درست ذبح نشده باشد و یا به ویژه در مورد حیوانی که در اثر بیماری یا تصادف مرده باشد ایجاد می­شود

 

60. لکه رنگدانه ای ، لکه رنگی

Fr- Tâche pigmentaire

 It- * * *

Es- Defecto pigmentario

En- Pigment mark

 

61. گره

Fr- Callosite, Nodosite, Noeud, Durillon

It- Nodo – Durone – Callosita

Es- Callosidad – Nudosidad

En- Callus – Nodule

 

62. جای زخم

Fr- Cicatrice

It- Cicatrice

Es- Cicatriz

En- Scar

 

63. تخم انگل

Fr- Varron

It- Ipoderma

Es- Rezno

En- Warble

 

64. وصله

Fr- Mouche

It- Mosca

Es- Mosca

En- Patch

         

65. درزگیری

Fr- Reprise, Ravaudage

 It- Ramendo – Ripresa

 Es- Zurcido – Remiendo

 En- Darn – Suture – Join

 

 

 

 

  نظرات ()
نصرالسلطانی، ‌نصیرالدین مُذهّب و کتابخانه ابراهیم سلطان در شیراز نویسنده: سیدمحمدحسین مرعشی Seyed Mohammad Hossein Marashi - دوشنبه ٢٦ فروردین ۱۳۸٧

 

نوشته فرانسیس ریشارد

 

چکیده: ابراهیم سلطان، امیرزداه تیموری فارس،‌ خوشنویس و ادب پرور بود و در دوران حکومتش (839-817ـ./1414- 1435م) نسخه‌‎های خطی بسیاری به فرمان او نگاشته شد. فهرست کتاب‌های نسخه‌برداری شده برای او در شیراز هنوز کامل نیست. اما نام بسیاری افراد که از خوش‌نویسان امیرزاده‌اند در نسخه‌ها موجود است.

در این مقاله از دو نسخه به تاریخ820 و 834 هـ./1417 و 1430م. یاد شده است که رقم نصرالسلطانی تذهیب‌کار (مذهب). را برخود دارند و به نظر مؤلّف مقاله، ‌همان نصیرالدین‌ محمد مُذهّب است که ابراهیم سلطان در سال 836هـ./ 1432 م. او را به کلانتری کتب‌خانه خود گمارد. سند این انتصاب محفوظ مانده است (و در مقاله آمده است.)

 

نیازی نیست تعداد بسیار نسخه‌برداران و تذهیب‌کاران شیراز و انبوه نسخه‌های خطی ساخته شده در مرکز فارس را خاطر نشان سازیم. در سده 8هـ. /14م.، آل اینجو و سپس آل مظفر ، یکی پس از دیگری شاهان و امیرزادگان استان فارس شدند. آنان در پایتخت خود، [نشر کتاب] را مورد حمایت و تشویق بسیار قرار دارند.  در سایه ادب‌پروری این امیران و وجود سنت بسیار رایجی که هنرمندان و هنروران را به تربیت شاگردان تشویق می‌نمود، سبک‌‌های نوینی پدیدار گشت، تعداد نسخه‌بردارن ملقّب به «شیرازی» که در سده‌های پیشین بسیار بود در سده 8هـ./14م. بسیار کاستی گرفت: واقعه هجوم و سلطه تیمور، اثری از این سنت بر جای نگذارد. اما گذشته از این هنر، هنرپروری اسکندر، پسر عمر شیخ و نوه تیمور، امیرزاده  فارس در سال‌های 813/تا 817هـ./1410تا 1414 م.، در زمینه کتاب[پردازی] شهرت بسیار دارد.

اندکی پس از سقوط اسکندر،‌ عموزاده‌اش مغیث‌الدین ابوالفتح ابراهیم[1]، برادر بایسنقر به فرمان پدرش، شاهرخ، امیر فارس شد. او که در 796 هـ./1394م. به دنیا آمده بود هنگام مرگ تیمور، یازده سال بیشتر نداشت. او در سال 810هـ./1407م عهده‌دار امور حکومتی شد. دو سال بعد، حاکم بلخ شد و در سال 817هـ.1414م. به حکومت فارس رسید و بر خلاف عموزاده مخلوعش، به پدر وفادار ماند.

اما امارتش با تلخکامی آغاز شد. در سال 818هـ. /1415م.، میرزا بایقرا شهر را تصرف کرد و ابراهیم به ناچار  تا رسیدن سپاهیان در ابرقو پناه گرفت. آنگاه به یاری ایشان شهر را باز پس گرفت. حکومت او، به عنوان امیرزاده، سراسر لشکرنشینی است. سرانجام در سال 838 هـ./ 1435 م. در اثر بیماریی زود هنگام درگذشت و ولایت را برای پسرش، عبدالله، که در آن هنگام هنوز طفلی خردسال بود باقی گذارد.

ابراهیم سلطان، همچون برادرش بایسنقر، به خوش‌نویسی علاقه بسیار داشت و خود نیز خوش‌نویسی پرآوازه و از پیروان مکتب مشهور یاقوت مستعصمی بود.

قرآن‌های خوش‌نویسی شده بسیاری که اغلب تاریخ آنها بین سالهای 825-816 هـ./ 1422-1413م. است، از او یا منسوب بدوست. از این میان می‌توان به قرآن موزه پارس شیراز اشاره کرد. یکی از قرآن‌های خوش‌نویسی شده او به سال 827هـ./1424م، به مناسبت زیارت مشهد نگاشته شده است. او خط خوش را به قلم‌های گوناگون می‌نوشت، اما بیشتر در ثلث مهارت داشت و این شیوه را در فارس، از پیر محمد شیرازی آموخته بود. گذشته از کتابت نسخه‌های قرآنی، طرح و رسم بسیاری از کتیبه‌ بناهای شیراز و اصفهان به دست او انجام شده است. همچنین بنای مدرسه دارالصفا، باغ و چند عمارت دیگر در شیراز از کارهای اوست.

ظاهراً او علاقه داشت دانشمندان و ادیبان را اطراف خود گردآورد. ادیبی به نام شجاع در سال 830 هـ./ 4127م.، کتاب خود، انیس الناس را که برای خزانه (کتابخانه) سلطان در نظر گرفته بود و نیز، شرف‌الدین علی یزدی، ظفرنامه خود را در نظر گرفته بود و نیز، شرف‎الدین علی (د. 858 هـ./ 1454م.) در دبیرخانه ابراهیم [سلطان] خدمت می‌کرد و به کتابت اسناد دیوانی اشتغال داشت.

تاریخ‌نویس معروف، ‌مولانا نورالدین لطف‌الله هروی که بیشتر به حافظ ابرو شهرت دارد مدتی به شیراز آمد و در خدمت او بماند. کمال‌لدین بن غیاث شیرازی، ناظم دیوان، همچنین حاجی منصور که شعری درباره پیامبر به نام نبی نامه[2] به او منسوب است در دربار شیراز می‌زیستند.

ابراهیم همانند امیران مشهوری چون سلطان احمد جلایر، شاعر نیز بود؛ شرف‌الدین علی، مقدمه‌ای بر مجموعه اشعار(دیوان) وی سروده است.

نسخه‌های ساخته شده کتب خانه ابراهیم سلطان

نسخه I-4628 موزه هنر اسلامی برلین که و. اندرلاین [3]V.Enderlein)) آن را مورد بررسی قرار داده، جُنگی است که برای کتابخانه امیر بایسنقر، ولیعهد هرات نگاشته شده، اما در شیراز و در نگارخانه برادرش، ابراهیم ساخته شده و احتمالاً به عنوان هدیه به هرات فرستاده شده است. این کتاب در سال 823 هـ./1420م. به قلم محمود الحسینی خوش‌نویس نسخه‌برداری شده است و دارای نقوش مُذهّب و نقاشی‌هایی است که در کتب‌خانه بایسنقر در هرات تولید می‌شد و با سبک دیگر کتاب‌های ساخته شده در این دوره در شیراز تفاوت بسیار دارد، اما شباهت‌های آن با نقوش مظفری غیرقابل انکار است. متأسفانه نه‌ نام‌(های) پدیدآرنده(گان) 29 نقاشی این نسخه‌شناسایی شده است و نه نام‌(های) سازنده(گان) نقوش مُذهَّب آن.

اما، محمود حسینی، بسیار نام آشناست. [نام] او محمود بن مرتضی بن احمد حافظ حسینی است. در مورد او همچنین می‌دانیم که در سال 817هـ./ 1414م.، پیش از شکست اسکندر سلطان در دربار وی بوده است.[4]

در واقع، این محمود حسینی همان کاتبی است که اسماعیل حسینی در ایجاد مجموعه‌ای از آثار شعر فارسی با وی همکاری داشته است. این مجموعه هم‌اکنون، در موزه‌ هنرهای ترک و اسلامی استانبول به شماره 2044 نگهداری می‌شود[5] و پیش از این در مجموعه ایاصوفیه قرار داشت که از جانب سلطان محمد اوّل به ورث وقف بدانجا سپرده شده بود. آن طوری که نوشته موجود در صفحه مزدوجِ مُذَهَّب برگ1پ-2، نسخه2044 نشان می‌د‌هد، این کتاب برای کتابخانه (خزانه) اسکندر سلطان، کتابت شده و اگر بر اساس نوع تزیین آن داوری کنیم احتمالاً در شیراز به انجام رسیده است. قطع این کتاب، کوچک(19*5/13 سانتیمتر) و دارای 758 صفحه است. [در این کتاب] خمسه نظامی، آثار امیرخسرو خواجوی کرمانی (نک: برگ140پ) با نستعلیق قدیمی، به خط محمد حسینی در 815 و 816 هـ./ 1412-1414م. نگاشته شده است. در این اثر می‌توان انجامه‌هایی را با تاریخ‌های محرم 814-816هـ./1412-1414 م. (برگ95)، 13 صفر816هـ. (برگ250پ)، ربیع‌الاول 815ه. (برگ 277پ)، ذی الحجه 815ه. (برگ336)، ذی الحجه 815ه. (برگ460) و 15 محرم 816ه. (برگ 528پ) مشاهده کرد. بر عکس، آثار عطار که برگ‌های 529 تا 758 را در بر می‌گیرد و نیز متن کامل شاهنامه فردوسی- که نکته قابل توجهی است- در حاشیه برگ‌های 3 پ تا 758 آمده است به خط اسماعیل حسینی است (نک: انجامه برگ 718پ) همراه با تاریخ اتمام کار (همان اثر) که سوم محرم سال نامشخصی (احتمالاً 816ه.) است.

این نسخه فاقد نقاشی است، اما از جنبه تزیین (سرلوح‌های برگ 27پ، 97پ و سرلوح‌های دیگر؛ شمسه‌های برگ‌های 141، 188 پ و موارد دیگر؛ لچکی‌های نقش‌دار همراه با گل در هر صفحه؛ سرسخن‌ها به نسخ و مُذَهَّب، داخل قاب‌های مورب بسیار ظریف)  قابل توجه است.

در فهرست نمایشگاه تیمور و جلوه شاهانه[6] (Timur and princely vision) تیز لنتس (T.Lentz) و جیمز لوری (G.Lowry) ، در کنار فهرست قرآن‌های منسوب به ابراهیم سلطان- که دست کم چهار مورد از آنها می‌تواند معتبر باشد- سیاهه‌یی از کتیبه بناهایی تهیه کرده‌اند که ممکن است از سازندگان آنها باشد و نیز تهیه‌کننده دفتر ثبت نسخه‌هایی که در کتابخانه آن بناها گرد آمده است. در این سیاهه آمده است:

- مثنوی جلال‌الدین رو.می [به شماره].L.A.1681از مجموعه گولبنکیان (Gulbenkian) لیسبون، که در سال 822ه./1419م. در شیراز استنساخ شده است؛[7]

جامع الصحیح، تاریخ کتابت در سال 832ه. 1429م.، در کتابخانه سلیمانیه استانبول، به شماره فیض‌الله 429؛

دیوان یا مجموعه اشعار امیر خسرو، در موزه هنرهای ترک و اسلامی استانبول به شماره 1982، با نقش مُذهَّب و تاریخ  کتابت 8347ه./2-1431م.؛

- جُنگ به شماره فاتح 3682 از کتابخانه سلیمانیه استانبول ، شامل کلیله و دمنه، مرزبان‌نامه و سندبادنامه، بی‌تاریخ، 579 صفحه، دارای 72 نقاشی. نورهان آتاسوی (Nurhan Atasoy) این کتاب را مورد پژوهش قرار داده است و تاریخ تقریبی آن را 829ه./ 1425م. می‌داند؛[8]

شاهنامه،‌از مجموعه 176 کتابخانه بودلیان  اکسفورد، با تاریخ تقریبی 839ه./ 1435م. و ظفرنامه شرف‌الدین علی یزدی از 839ه./1436م. که اکنون به چندین بخش تقسیم شده است. این دو نسخه دارای نقاشی‌هایی است.

به نظر ما[9]، مجموعه‌ای کوچک مرکب از سه دیوان فارسی (خسرو و حسن دهلوی ؛ ناصر بُخاری) به دلیل شباهت بسیار نقش‌های مذهّب آن با نقش نسخه‌های تزیین شده نگارخانه امیرزاده فارس و به ویژه با جُنگ بایسنقر، با نگارخانه ابراهیم ارتباط دارد. این نسخه که به قلم نورالحسینی تحریر شده، دارای تاریخ 820ه./ 1417م. است. امّا هیچ نشانه روشنی دال بر تملق آن به کتابخانه سلطان وجود ندارد.

به سیاهه لنتز و لوری، بدون شک کلیات سعدی را نیز باید افزود که با شماره 318 به کتابخانه دانشگاه پنجاب تعلق دارد. [10]نسخه‌ای با 440 برگ که در صفحه مزدوج مُذهّب آن(برگ 1پ-2) تقدیمیه‌ای وجود دارد که نشان می‌دهد برای کتابخانه(خزانه) سلطان مغیث‌الدین ابوالفتح ابراهیم کتابت شده است. متن از برگ 2پ- 3، داخل یک [قاب] منقش مذهب آغاز می‌شود. هر یک از صفحات بعد دارای لچکی‌های تزئینی است. 829ه./ 1426م. و برای مظفر بن عبدالله، به درخواست «استادش، خواجه غیاث‌الدین محمد فرج الله» و به خواست شاه کتابت شده است.

قرآنی از مجموعه خلیلی[11] نیز که از کارگاه ابراهیم است، ظاهراً، باید به این سیاهه افزوده شود. این قرآن به خط نسخ تحریر شده و در 823ه./ 1420م. و به احتمال قوی در شیراز، به قلم «محمد المقلب به قطب المغیثی السلطانی» خاتمه یافته است. این خوشنویس، - با نام محمد الملقب به قطب- کاتب جُنگ شماره 5922 کتابخانه ملک تهران[12] نیز هست. این جُنگ نیز مسلماً از شمار نسخه‌‌های تحریر شده در کارگاه  ابراهیم سلطان، در شیراز پس از 817/ 1414 است. این نسخه، جُنگی با قطع کوچک، بی‌تاریخ، اما دارای نقاشی است. به نظر می‌رسد خوش‌نویس آن، همان جلال‌الدین محمد از شاگردان جعفر بایسنقری باشد.

بدون شک پیراستن روشمند و منظم فهرست‌ها سبب هر چه غنی‌تر شدن دانسته‌های ما نسبت به موجودی کتابخانه ابراهیم می‌شود. نسخه‌ای از کتابخانه مجلس تهران[13] دارای دو بخش اسکندرنامه نظامی است که خوش‌نویسی به نام میر علی آن را برای کتابخانه (خزانه­الکتب) سلطان ابراهیم (بر اساس کتیبه خوش‌نویسی شده در صفحه مذهب نخست) استنساخ کرده است. این نسخه که از تزیینی پرکار به ویژه در صفحات نخستین برخوردار است دارای سه نقاشی است و در واقع- کمی پس از مرگ سلطان- در 839ه./1435-1436م. پایان یافته است.

ای. سیمس (E.Sims) نسخه با شکوه و نفیسی را که ده سال پس از اتمام کار ظفرنامه شرف‌الدین علی یزدی انجام گرفته،‌ شناسایی و به دقت بررسی کرده است.[14] این نسخه به فرمان ابراهیم سلطان نسخه‌برداری شده، اما کار خوش‌نویسی آن در 839ه./1436م. تقریباً بیش از یک سال پس از مرگ امیر، پایان یافته است. کتابت این نسخه به قلم یکی از خوش‌نویسان نگارخانه او به رقمِ یعقوب بن حسن، ملقب به سراج الحسینی السلطانی، صورت گرفته است. این اثر که در ابتدا 355 برگ داشته از هم جدا و به دو قسمت تقسیم می‌شود، ‌اما 37 مجلس از نقاشی‌های آن باقی مانده است. این نسخه در 885 ه./ 1480م. به هرات می‌رسد و بخشی از نقوش مذهب آن تکمیل می‌شود و مقدمه‌ای 72 برگی 127 پ فعلی، تنها نقشی باشد که به طور یقین مربوط به دوره کتابت متن در شیراز می‌شود، اما متأسفانه این تزیین فاقد رقم است.

برعکس، خوش‌نویس ظفرنامه دیگر (متعلّق به 839ه.) قابل شناسایی است. او کاتب نسخه مذهب دیگری ( در 840ه./ 1436م.) نیز از همین ظفرنامه است: نسخه شماره 3682 کتابخانه مجلس تهران [15]که در انجامه آن امضاء کرده است:«یعقوب بن حسن المقلب به سراج الحسینی[16] القتانی». اما موضوع بسیار جالب آن که، او مؤلف رساله‌ای درباره خوشنویسی است و تنها یک نسخه از آن تا زمان ما باقی مانده است: رساله تحفه­المحبین، نگارش این رساله که سهم عمده‌ای در سنت خوش‌نویسان فارس دارد در 858ه./1454م. آغاز شده است.[17] مؤلف در مقدمه، نام خود را ابوالداعی یعقوب بن حسن بن شیخ الملقب به سراج الحسینی الشیرازی ذکر می‌کند و اظهار می‌دارد که شاگرد استاد بزرگ خوش‌نویس، صدرالدین روزبهان، خطاط شیرازی است. او از سلطان ابراهیم و استعدادش در خوش‌نویسی و نیز نقش او در بنیان‌گذاری مدرسه دارالصفای شیراز یاد می‌کند.[18] یعقوب هنگام نگارش این رساله، زیارت مکه و مدینه را انجام داده، و در حال سفر به بیدار از خطه محمدآباد هند بوده است. او اثرش را به حبیب‌الله بن برهان‌الدین، امیرزاده خلیل الله بن نورالدین شاه نعمت‌الله کرمانی، نوه عارف مشهور قادری و داماد نوه دختری یکی از سلاطین بهمنی تقدیم کرده است. رساله او سند مهمی درباره اندیشه علمی و عمل خلاق و پرثمر خوش‌نویسان فارس از دوران آل مظفر تا حدود 839ه. 14354م. است.

جُنگی از موزه هنرهای ترکی و اسلامی استانبول (820ه./ 1417م.)

در نسخه 1997 از موزه هنرهای ترک و اسلامی استانبول که ما قصد پرداختن بدان را داریم، تزیینی وجود دارد که به نقوش نسخه‌های نگارخانه ابراهیم شباهت بسیار دارد.

به جز نمونه‌هایی که تا بدین‌‌جا، به صورت بسیار مختصر شرح داده است[19] که تزیین آغازین آن ظرافت و کیفیتی استثنایی دارد. با قطع کوچک (5/198*13سم)، دارای 652 برگ با جزوه‌هایی – مانند نسخه T.L.M.2004 پنج برگی، این نسخه با توجه به مُهر برگ 474، از جانب محمد مراد دامادزاده ، در سال 1193 ه.وقف شده است، حال آن که اثر مُهر گردی قدیم‌تر از آن(متعلق به شده 9ه./15م.؟) در برگ‌های 198، 306 و 511 تراشیده شده است.

نسخه 1979 تقریباً 1979 تقریباً منحصر به دیوان‌های شعر است: در بخش میانی، برگ‌‌های 2 پ تا 198، فصل نخست، دیوان سلمان ساوجی، از برگ 198پ تا برگ 306، غزلیات همین شاعر؛ از برگ 306پ تا 501 پ، دیوان کمال خجندی؛ از برگ 511 پ تا 594 دیوان خواجه عصمت؛ از برگ 594 پ تا 652پ، دیوان نصیری است. آنچه به صورت موربّ در حاشیه‌ها آمده عبارت است از: برگ 2 پ تا 287، دیوان حسن؛ از برگ 287پ تا 383، دیوان ناصر؛ از برگ  383 پ تا 506، دیوان حافظ؛[20] از برگ 506پ تا 511، برخی از اشعار سعدی؛ از برگ 511پ تا 555، دیوان همام تبریزی؛ از برگ 555 پ تا 594، دیوان جهان‌الملک؛ از برگ 594پ تا 631، کلیات جمال‌الدین ابواسحاق ملقب حلاج؛ از برگ 631پ تا 642، اشعاری تقدیم شده به شمس‌الدین صاحب دیوان و از برگ 642 پ تا 652پ، ده فصل از [کتاب] عبید زاکانی.

تزیین این نسخه در برگ‌های 1 پ-2، صفحه مزدوجِ تذهیب‌داری است (تصویر شماره1) با ساختاری بسیار زیبا شامل تقدیمیه‌ای به ابراهیم سلطان، در برگ‌های 2پ-3، آغاز اشعار همراه است با هشت چهار گوش و لوزی منقش (سرلوح) (تصویر2) که آنها نیز بسیار ظریف کار شده‌اند.

همچنین چهارگوش‌ها و لوزی‌های مُذَهَّب نشانگر آغاز قطعه‌ها هستند- در بخش میانی صفحه یا در حاشیه- در برگ 140 پ،198 پ، 287پ، 306 پ، 383پ، 511 پ،555 پ و 564 پ. به علاوه در هر صفحه، در حاشیه، لچکی‌ای زینتی با نقش‌های گل و گیاه دیده می‌شوند.

عناوین قطعات، به دو صورت خوش‌نویسی شده، داخل چهار گوش‌هایی به صورت لکه‌های ابر، بر روی زمینه‌ای با خطوط موازی به رنگ‌های متناوباً زرد، سیاه، سبز یا قرمز برجسته و مشخص شده‌اند.[21]

این نسخه که به خط نستعلیق کتابت شده دارای سه انجامه است. انجامه نخست(برگ 306) نشان می‌دهد که دیوان سلمان برای مغیث‌الدین ابراهیم سلطان، در نیمه ماه ربیع‌الثانی 820ه./ آغاز ژوئن 1417م. به انجام رسیده است.

انجامه دوّم ، در حاشیه برگ 383، تنها به ذکر تاریخ اتمام کار اشاره می‌کند که ابتدای جمادی‌الثانی820ه./ 16 ژوئیه 1417م. است. در آخرین انجامه در برگ 652پ، آمده است که نسخه در سال 820 ه. برای مغیث‌الدین ابوالفتح ابراهیم سلطان به انجام رسید. تنها در انجامه برگ 306 [انجامه نخست] به نام خوش‌نویسی که تحریر (حررّه) تمام متن را به انجام رسانده اشاره شده است: «فیروز بخت السلطانی».

از دیگر سو، می‌توان در قاب‌های طوماری واقع در قسمتِ پایین تزیینِ برگ 1پ و 2، امضای تذهیب‎کار را مشاهده کرد. در واقع، می‌توان نوشته ذهبَهُ (در برگ 1پ) نصرالسلطانی (در برگ 2) را خواند (تصویر شماره1) که ما را از نام تذهیب‌کار (برگ 1پ تا برگ3) آگاه می‌سازد، نه از نام نقش‌آفرین همه تزیین، یعنی نصرالسلطانی.

نسخه‌بردار، فیروزبخت، به یقین، همان فیروزبخت بن اصفهان شاه است که نسخه کلیات سعدی (شماره 287 از مجموعه India office Library لندن[22]) را در محرم819ه./مارس 1416م. به انجام رسانده است. این نسخه 499 برگ دارد، به خط نستعلیق و مُذهب است و به نظر نمی‌رسد نشانی از گیرنده[سفارش‌دهنده] در آن وجود داشته باشد.

رقم نصرالسلطانی «زراندودکار» یا تذهیب‌کار (مُذهب)، در حداقل یک نسخه خطی دیگر می‌شود، در واقع، ‌می‌توان امضای او را در برگ 17پ، شاهنامه Add.179 کتابخانه بودلیان اکسفورد که از آن یاد شد،‌ مشاهده کرد. تقدیمیه به ابراهیم سلطان که کار اوست در برگ 12 این نسخه ‌آمده است. به دلیل دیباچه منسوب به «بایسنقر»، در ابتدای این حماسه مشهور دیده می‌شود، این نسخه- که دارای نقاشی‌هایی است- باید به تاریخی پس از 834ه./ 1430م.، احتمالاً‌ حدود 839ه./1435م.[23] تعلق داشته است باشد.

ب. رابینسون (B.Robinson) به درستی بر اهمیت وجود چنین امضایی تأکید ورزیده است.[24] چه این امضا رقم تذهیب‌کار باشد، چه ترجیحاً رقم نقاشی، به صورتی نمادین چیزی را مصورسازی کرده است که تاریخ‌شناسان هنر اغلب درباره آن چنین نوشته‌اند. تذهیب‌ِ نقوش در کارهای او [ابراهیم سلطان] به  سطحی از تعالی رسیده است که در مقایسه با آن نقاشی‌ها کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند..

با این وجود باید یادآور شد که در نسخه‌های بسیار قدیمی مانند قرآن بوست (Bost) به تاریخ 505-506ه./ 1111-1112م. یا حتی در قرآن عثمان ورّاق به تاریخ 462-467ه./ 1069- 1074، رقم تذهیب‌کار وجود دارد. نسخه T.I.E.M. 1979 ، بار دیگر اهمیت نقش «مُذَهِّب» را در تحقیق نسخه‌های خطی و به ویژه در کارهای ابراهیم سلطان نشان می‌دهد.

کتابدار ابراهیم سلطان و تذهیب‌کار

مهدی بیانی در مجموعه منشات کتابخانه شخصی خود متوجه متنی در خصوص نصیرالدین محمد مُذهب می‌شود[25] که در آن ،قوام‌الدین محمد یزدی، ‌برادر شراف‌الدین علی یزدی تاریخ‌نگار، برای ابراهیم سلطان نگاشته است. قوام­الدین یزدی[26]، همانند برادرش،‌ منشی خوش قریحه‌ای بود. بنابر رسم،  بسیاری از اسنادی که به قلم اوست در مجموعه‌یی جمع‌آوری شده است. اما با توجه به تاریخ درگذشت قوام‌الدین834ه./1430م.، این متن باید اثر شراف‌الدین باشد. به هر حال، موضوع حکم یا «اجازه‌نامه» (منشور) از طرف ابراهیم برای نصیرالدین بوده که او را – از میان سایرین- به جهت برتری (فضیلت) در امر خوش‌نویسی مورد تمجید قرار داده است. مهدی بیانی با انتشار گزیده کوتاهی از این سند، می‌توانسته نام او را در فهرست- به دقت فراهم آمده=- خوش‌نویسان سبک نستعلیق قرار دهد. اما با این همه، او به نسخه‌ای خوش‌نویسی شده با رقم نصیرالدین مُذَهَّب یا منسوب بدو دسترسی نداشته است.

خوشبختانه کرامت رعنا حسینی متن این منشور را به یاری چند نسخه از تصنیفات ادبی قوام‌الدین محمد، موضوع یک [پژوهش] دقیق انتقادی قرار داده است.[27]

اما متأسفانه ارتباط آن را با زمینه تاریخی نگارخانه بررسی نکرده است. این متن سه سال پیش از مرگ ابراهیم سلطان، به تاریخ 835ه./1432م.، به سبکی پُرطراوت و مفخم نگاشته شده است. حتی مضمون متن- که تقریباً به دقت ترجمه کرده‌ایم- جای آن دارد که مورد امعان نظر قرار گیرد.

منشوری از امیرزاده ابراهیم سلطان جهت خواجه نصیر مُذهِب علیهما الرحمه هو

از نظر عقول اصحاب خبرت و ذکا، و ارباب فطنت و دها، پوشنده نباشد که: از جلایل مواهب و عوارف الهی، و جزایل آلا و نعما، نامتناهی، که بشارت‌یافتگان

بسشری لَنا معشرالاسلام ان لنا + من الـعنایه رکنا غیر منهدم

لـما دعی الله داعینا لـطاعته + باکـرام الرُسلُ کنا اکرم الامم[28]

به حصول آن، گرامی و سرافراز گشته‌اند و به آن خلعت خاص از سایر  امم سابق به مزید قربت و اختصاص امتیاز‌یافته، پایه قدرشان به آن عطیه کبری پس رفیع و معلاست، و منشور افتخارشان از آن موهبت عظمی به طغرای «کنتم خیر امه اخرجت للناس»[29] موشحّ و محلّی. انزل کتاب آسمانی است ک نص مبین«ذلک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین»[30] برهان علو شأن اوست، و منطوق «انه لقرآن الکریم، فی کتاب مکنون، لا یمسه الا المطهرون، تنزیل من رب العالمین[31]» زینت دیباچه منقبت بی‌پایان او.

آیـات حتق مـن الرحـمن محـدثـه  +  قـدیـمه صـفه الموصـوف بالـقدم

دامــت لــدنتیا فقاقت کل معجزه  +  مـن الـنبین اذ جـائـت و لـم تدم[32]

و اهل دانش و بینش به یقین دانند که تحقق و استقرار آن معجزه پایدار، با تمادی روزگار، جز بقه صورت کتابی که به انامل علم و ارادت و اقتدار اولی الایدی و. الابصار بر الواح ظهور و ارتسام می‌پذیرد، و کمال شعور و اشعار بر آن مترتّب می‌گردد، متصوّر نیست.

بنابراین اشرف و اکمل صناعات آلی و کمالات علمی که خواص نوع انسان اتصاف می‌یابند و به آن، فضیلت کتابت‌ تواند بود، که کتابه کاخ قدرش مضمون لطایف مشحون «ن والقلم مایسطرون»[33] است. و چون صدق اخلاص و حسن اعتقاد مقتضی کمال اهتمام و اعتناست نسبت با این تحفه ربانی و هدیه آسمانی، عادت امت ععالای منزلت جریان یافته که آن را بعد از ضبط و ثبت در طی صور خطی از برای تعظیم و تکریم به نقوش دلفریب از زر و لاژورد و غیر آن بیارایند و از برای مزید ثبات و دوام و صیانت از سرعت تشتّت و انصرام، اوراق و اجزای آن را استوار بر یکدیگر دوخته ، لباسی محکم  از مقوی و پوست ترتیب نمایند.

و لهذا شغل تذهیب و نقاشی و عمل جلد ساختن و کاغذ پرداختن از دیگر صنایع و حرف به زیادتی عزّت و شرف مخصوص آمد.

و چون خواجه نصیرالدین محمد مُذَهّب،[34] از فضیلت حسن خط و لطف تحریر به حظّ کامل و نصیبی موفور بهره‌ور و محفوظ است، و در صنعت تذهیب و نقاشی سرآمده دوران و فایق بر سایر امثال و اقران، و مدتی مدید است تا به کلک توفیق نقوش اخلاص و خدمتکاری بر صفحات احوال خویش نگاشته، علی الدوام به سعی تمام وظایف نیکو بندگی به تقدم می‌رساند، و به صنوف خدمات پسندیده مواظبت می‌نمایند، و در این وقت به حکم «و من منع المستوجبین فقد ظلم» تقدیم و پیشوایی طوایف مذکور، به تخصیص مُذهّبان و نقاشان و مزوقیان،[35] و تقویم کارهای کتُب­خانه عامره و غیر آن از کتابت و تذهیب و تصویر و تجلید و نقاشی عمارت و تعیین اجرت عمله و برآورده مصالح آن، و ما یتعلّق بذالک الامور به او رجوع فرمودیم، تا از سر خُبرت و وقوف، به اقامت مراسم آن اشغال نمایند. و چنانچه از تدّین و کاردانی او سزد شرایط تیقط و تحفظ مرعی داشته، از مُداهنه و میل و محابا احتراز و اجتناب واجب و لازم داند، و از کارکنان کتب‌خانه و تزویق عمارت برخبر بود، هر روزه کارهای ایشان بازبیند و نگذارد که خبط و تقصیری واقع شود، و تعویق و تأخیری دست دهد.

جماعت نقاشان و جمهور مذهبان و مزوقیان، خواجه نصیرالدین مشارالیه را مقدّ «و کلانتر خود دانسته، طریق متابعت و انقیاد مسلوک دارند و کارکنان کتُب‌خانه همایون و نقاشان عمارات خاصّه و غیر هم تقویم او را معول علیه شناسند، و از سخن و صواب دید او که هر آینه متضمّن صلاح کار باشد تجاوز ننماید و به هیچ وجه عدول نجویند.

مشارٌالیه باید که در این ابواب از سر امعان هر چه تمامتر و ایقان هر چه تمامتر سخن گوید، و در رعایت ضبط و کفایت و محافظت و راستی و امانت جهد مستطیع مبذول داشته، نوعی سازد که طراح خیال، هیچ طاعن نیرنگ تقصیر و رقم تعبیری بر آن نتواند کشید. ماالتوفیق الا بالله ، علیه توکلنا و الیه انبتا و الیه المصیر، فنعم المولی و نعم النصیر. از جوانب بر حسب فرموده کاربند شوند، و چون به توقیع موّشح و محلّی گردد و اعتماد نمایند.

تحریراً بالامر العالی اعلاء تعالی شأنه و خلد نفاده، و لازال مطاعاً متبعاً‌. فی الخامس و العشرین من ذی القعده الحرام لسنه خمس و ثلاثون و ثمانمائه الهجریه، تم.

هر چند از فضایل خوش‌نویس با تحسین یاد شده است، اما ابراهیم سلطان در تاریخ 836ه./1432م. به کسی کلانتری کتُب‌خانه و برخی امور مربوط به عمارت‌های دربار را سپرده است که مُذَهِّب چیره‌دستی نیز هست.

متأسفانه مشخص نیست که او جانشین چه کسی در این شغل پر اعتبار شده بود. لقب مُذَهِّب (تذهیب‌کار) بر آنچه متن سند به وضوح توصیف می‌کند و آنچه تاریح‌نویسان هنر در مورد اهمیت تذهیب نسخه‌های خطی انجام پذیرفته در دوران حکومت ابراهیم بیان کرده‌اند صحه می‌گذارد.

آیا حاکم فارس دستور داده قرآن‌هایی را که خودش خوشنویسی کرده به شکل باشکوهی تذهیب کنند؟

اما نکته سئوال برانگیز این که آیا نصیرالدین مُذهّب و نصرالسلطانی که تذهیب دو نسخه را برای کتابخانه ابراهیم امضاء کرده و نام سلطانی آن نشان‌‌دهنده تعلق شخصی آن به نگارخانه سلطنتی فارس است، این دو  نام – که احتمال بسیار می‌رود- از آن یک شخص نیست؟ نامی که در کتابت نسخه1432 آمده، ممکن است اشتباه باشد (نصیر به جای نصر؟) و یا «نصر» نامی باشد که این تذهیب‌کار برای امضای آثارش به کار می‌برده است. یافتن اسناد جدید، بدون شک با اطمینان بیشتر آن را مشخص خواهد کرد.

اکنون ذکر این نکته جالب به نظر می‌رسد که نصیرالدین مُذَهِّب ، عنوان کلانتر، «صاحب منصب» یا «رئیس» نگارخانه ابراهیم را دریافت کرده بود، عنوانی که یک سده بعد، در دربار شاه اسماعیل به کمال‌الدین بهزاد داده شد.

به نظر می‌رسد این منصب برای هنرمندان کارآزموده در نظر گرفته می‌شده است. اگر نصرالسلطانی و نصیرالدین مُذهّب، در واقع یک نفر باشند نشان می‌دهد که این هنرمند تا تاریخ 836ه./1432م.، دست‌کم پانزده سال در نگارخانه شیراز به کار هنری مشغول بوده است. این سند، همچنین، بر اهمیت منصب کلانتری و مسئولیت سنگین خلق هنری در دربار یک امیر ، صحه می‌گذارد.

موضوع مهم دیگر این که نصرالسلطانی مُذَهّبی است که ادامه‌دهنده و رشددهنده سنت تذهیب [در دوران] آل مظفر در فارس می‌باشد. در آثار او این سبک بسیار ویژه، با ظرافتِ بی‌حد و نقشی درمی‌آمیزد که با ذوقی خاص هماهنگ شده است، هنری که او بیشتر در نسخه‌های قطع کوچک به کار برده است. بدین شکل، با وجود فراز و نشیب‌های تاریخ، تداوم انکارناپذیر هنر کتاب[پردازی] فارس، بین سده8ه./14م. و اوایل سده9ه./15م. قابل مشاهده است. هر چند سه هنرمند بزرگ کتب‌خانه‌ای که به دست اسکندر سلطان حدود 815ه./ 1412م. در اصفهان بنا شده بود. عبدالعلی نقاش، معروف بغدادی خوشنویس و خواجه محمد صحاف، پس از فاجعه 817ه./ 1414م. را هرات را پیش گرفتند، کارگاه شیراز بدون وقفه چندانی به حیات خویش ادامه داد. و ویژگی‌های خود را در قلمرو تزیین و خط همچنان حفظ کرد. در این نگارخانه به خوش‌نویسانی چون محمود حسینی برمی‌خوریم که پیش از آن در خدمت اسکندر[سلطان] بودند. ابراهیم سلطان با سفارش نسخه‌های بسیار به جهت گنجینه (خزانه) خود- یا برای اهدا- انگیزه تازه‌ای به این نگارخانه داد و با ارتقاء بخشیدن به خوشنویسی‌هایش با نقوش مُذهَّب، سعی در بازیافتن سریع درخشش کارگاه خود نمود.

در پایان، باید با اطمینان به تعیین نسخه‌هایی پرداخت که نصیرالدین محمد مُذهّب کلانتر سرپرستی تولید آنها را به عهده داشته است. می‌توان گفت که او در ایده و تحقق شاهنامه مصور Add.176 بودلیان، در اسکندرنامه [کتابخانه] مجلس تهران و. نیز بدون شک در ظفرنامه 840ه./1436م. سهم بسزایی داشته است. همچنین می‌توان با قاطعیت اذعان داشت که به این سه کتاب، دو نسخه خمسه نظامی کتابخانه لندن(or.12856) و نسخه بی‌آغاز 368 برگی کتابت شده در 837-839ه./1435-1436م. را که در آن سنت سبک شناختی دوره حکومت ابراهیم همچنان با صلابت حضور دارد افزود. از این‌ها گذشته، تنها با تحقیق و پژوهش‌های اصولی و برنامه‌ریزی شده می‌توان به نقش نگارخانه پراهمیتی مانند نگارخانه شیراز، در سده 9ه./15م. پی برد. با آنکه- در کنار کتابخانه امیرزاده- نگارخانه‌های بسیار دیگری نیز وجود داشته است که کتاب‌هایی بسیاری را برای کتاب‌دوستان پراکنده در سرزمین‌های گوناگون با فرهنگ ایرانی نسخه‌برداری می‌کرده‌اند.

 



[1] - برخی منابع درباره حکومت او: آل داوود، قاضی احمد منشی قمی، ص240،31-29، ص512-515؛

Thackston , 1989,p.33-34 et 141-3; soueek,1997,p.765-78.

[2] - برای نمونه نگاه کنید به:karatay,1961.n653p.224et 755p.266

[3] - Enderlein,1991

[4] - Richard, 1996, p.50.

[5] - این نسخه ، تنها به صورت بسیار خلاصه در فهرست نسخه‌های خطی اسکندر سلطان،ص370، آمده است. این سیاهه راLowry,Lentz در سال 1989م. منتشر کرده‌اند.

[6] -نک: یادداشت4. این سیاهه در برگ 369 و 370 آمده است.

[7] - Sims, 2001, p.97etill.96.

[8] - درباره این نسخه، نیز نک:Grube,1991,n25p.89ET168et fig.1000p.94.

[9] Richard, 1997, n39p. 75et pl.p.58, اندازه نسخه 19* 5/12 سانتیمتر است

[10] - عبدالله، ص213-218.

[11] - James, 1992, n 4.26-27et 245.

 

[12] - همچنین نک: افشار و دانش‌پژوه ف ش1517، ص110-109؛ Robinson,1980,p.91-92et98-99

[13] - نسخه 200 برگی،18* 12 سانتی‌متر، به خط نستعلیق بسیار قدیمی. به شماره ثبت 61866، و به شماره2360، که در فهرست کتابخانه مجلس(ج8) تألیف راستکار،ص73-74 و تصویر ص533 معرفی شده است.

[14] - به ویژه نکsims,1992a,p.132-143 {که در آنجا مؤلف در یادداشت 40 به افزوده شدن برخی نسخه‌ها به سیایه نسخه‌های ابراهیم سلطان، گردآوری Lents Lowry اشاره می‌کند}؛ Sims 1992b,p.175-218 همچنین نک:Lentz lowry,1989,1989,n 29et 30p.334-5.

[15] - بیانی، ش1514ص. و همان اثر،ش751،ص4-225.

[16] -« حسنی»، صورتی که بیانی آورده اسن به نظر ما اشتباه نوشتاری است.

[17] -منظور نسخهSupple.persan386 کتابیخانه ملّی فرانسه است، که 190برگ داردئ. این نسخه هندی ممکن است متعلّق به پایان سده 9ه./15م. یا آغاز سده 10ه/ 16م. باشد. این نسخه به طور خلاصه در فهرست دانش‌پژوه، ص34 معرفی شده است؛ عمده مطلب را منزوی بیان کرده است، ش18101، ص1907. نک: همچنینی Rizvi,1983 vol.II,p.547. متن نسخه Supplement presan 389 ، اخیراً به دقت تصحیح شده است. این تصحیح به وسیله ایرج افشار و کرامت رعنا حسینی به اشراف محمد تقی دانش پوه به انجام رسیده است، اما متأ‌سفانه مصححان، به مؤلف رساله نپرداخته‌اند

[18] - برگ 75پ-76 نسخه پاریس

 

[19] - این نسخه در سیاهه لنتز و لوری، 1989 موجود نیست و نیز درفهرست Sims a1992.

[20] -غزلیات به ترتیب الفبایی قافیه‌ها مرتب شده است. به دلیل تاریخ نسخه‌برداری، بسیار جالب خواهد بود که محتوای این مجلّد را با محتوای نسخهT.I.E.M.n 1923( که از مجموعه قدیمی ایاصوفیه، در دوره بایزید دوّم، در سرای بوده است) نسخه‌ای از دیوان حافظ به خط جعفر بایسنقری خوش‌نویس در هرات مورد مقایسه قرار دهیم( این مجلد به طرزی با شکوه تذهیب شده ، بی‌تاریخ است، اما احتمالاً پس از T.I.E.M.n 1979 تحریر شده است). اما جالب‌تر آن خواهد بود که با نسخه روانم {کوشکو} 947 مجموعه توپقایی سرای استانبول- که قطعا قدیمی‌تر از آن است- مقایسه شود. همین جعفر با نام جعفر الحافظ در 822ه./1419م. امضا کرده است، زیرا هنوز به دربار هرات راه نیافته بود تا به «بایسنقری» شناخته شود. نک: نیساری، ص 67 و 71-73.

[21] -نوع تزئین بسیار متداول در نسخه‌های شیراز تا حدود 890هـ./1485م.

[22] - Ethe 1903,n 1118,col.660-2

[23] -Robinson,1958.p.16-22:همچنین نگاه کنید  Lentz et Lowry,1989,n58p.341et370

[24] - Robinson, 1982,  p.28-29.

[25] -بیاتی،ج3،ش1452،ص942.

[26] - Richard, 1996, p.51-53.

[27] - رعنا حسینی،ص69-72.

~ در اینجا متن اصلی منشور را که شادروان کرامت رعنا حسینی نسخه اصل پژوهش خود قرار داده است می‌آوریم،« نامه بهارستان»

[28] - در متن فرانسه، این دو بیت عربی نیامده است.(م)

[29] - قرآن، آل عمران،110 .

[30] قرآن، بقره،2.

[31] - قرآن، الواقعه،77-80.

[32] - در متن فرانسه، این ابیات نیامده است.(م)

[33] - قرآن، القلم،1.

[34] - در برخی نسخه‌ها، تنها خواجه نصیرالدین مُدَهِب.

[35] - کلمه تزویق از مزّوق مشتق شده است و به عقیده Dozy به معنای « نقاشی ، قلم‌گیری» است(زُرق یعنی «سیماب» و زواق «نقاشی» با «رنگ‌ها») در حالی که نقش در عین حال هم «قلم‌زنی» و هم«نقاشی». نک: Doze, 1881, vol.l, p.614 .

  نظرات ()
مطالب اخیر تبریز در ایام سلطنت محمدعلی شاه (1909-1907) بر اساس اسناد بایگانی وزارت امور خا مقالاتی درباره خواجه نظام الملک طوسی داستان مسیح، داستان سَن ‌پی‌یِر، عنصرهای زبان فارسی دستورالعملی به فارسی برای رنگ کردن کاغذ مقالاتی درباره غزالی کاتبان دست‌نوشته‌های کهن کتابخانه مجلس آیین شناساندن نسخه‏هاى خطى‏ دو پژوهش درباره الکتاب (معرفی کتاب) Bibligraphie francaise de l,Iran جام جم (معرفی کتاب)
کلمات کلیدی وبلاگ نقد کتاب (۱۱) نسخه خطی (۱٠) نسخه شناسی (۱٠) codicologie (٥) ابن سینا (۳) avicenna (۳) ایران (۳) خواجه نصیرالدین طوسی (۳) فرانسیس ریشاردfrancis richard (۳) vocabulaires codicologiques (۳) نسخه های خطی (۳) قرآن (٢) اسناد دوره قاجار (٢) پادری padery (٢) صفویان (٢) ابن‌سینا (٢) هنر ایران (٢) کتابشناسی (٢) فارسی - فرانسه (٢) سیبویه (٢) مهر شناسی صفوی (۱) آلگ گرابار (۱) نسخه شناسی فرنگی (۱) مُهرشناسی ایرانی (۱) مُهرشناسی دوران صفوی (۱) سلسله پهلوی (۱) اسناد دوره صفوی (۱) امین‌الضرب (۱) قرآن عثمان (۱) احسان یارشاطر (۱) مجموعه خدایان ثمود (۱) وان دن براندن (۱) انقلاب مشروطه (۱) adam gacek (۱) کاتب (۱) کاغذ paper (۱) gazophylacium linguae persarum (۱) محمد‌تقی مسعودیه (۱) ادوارد گرانویل براون (۱) ذبیح‌الله صفا (۱) نسخه خطی فارسی (۱) سلجوقیان (۱) آموزش زبان سومری (۱) گرجستان (۱) کتابخانه ابراهیم سلطان (۱) مکتب شیراز (۱) جام جم (۱) آلبرت هوتم ـ شیندلر (۱) باغنو شیراز (۱) شَدُّ الازار (۱) دنیز اِگْل‏/ denise aigle (۱) هنر قاجار (۱) نظامى گنجوی (۱) چاپ سنگى (۱) ب و رابینسون/ robinson (۱) چرم و مرمت (۱) غزالی (۱) بت پرستی (۱) ابوعلی سینا (۱) سیاست نامه (۱) صفحه آرایی (۱) تورات (۱) شاه عباس (۱) مینیاتور (۱) روسیه (۱) مثنوی معنوی (۱) انجیل (۱) سفرنامه (۱) هند (۱) اصفهان (۱) استعاره (۱) مؤسسه نسخه‌های خطﻰ آکادمی ملی علوم آذربایجان (iman (۱) جلال الدین رومی (۱) نیکلسون nicholson (۱) موسیقی سنتی ایران (۱) محسن صبا (۱) سالتیکوف (۱) آسیای میانه (۱) edisud (۱) کتابخانه ملی مصر (۱) زبان فرانسه (۱) ایرانیکا (۱) آناتولی (۱) ت صباغ (۱) les metaphors de coran (۱) قحطی (۱) manuscrit (۱) جمهوری آذربایجان (۱) جمهوری تاجیکستان (۱) iranica (۱) ehsan yarshater (۱) تشریفات دیپلماتیک (۱) ظل السلطان (۱) فهرست مقاله و کتاب (۱) خواجه نظام الملک طوسی (۱) جنگ اول جهانی (۱) islamic codicology (۱) مینیاتور ایرانی (۱) قراقویونلو (۱) سیداحمدخان - آثار و شرح حال (۱) ریحانه خاتون، (۱) زبان عربی - نحو (۱) زبان عربی - نحو (۱) ژرار تروپو (۱) ژرار تروپو (۱) واژگان ایتالیایی - لاتین - فرانسه-فارسی (۱) کتابخانه مجلس ایران (۱) کاغذ رنگه (۱) فرانسیس ریشار francis richard (۱) داستان مسیح داستان سَن ‌پی‌یِر عنصرهای زبان فارسی (۱) historia christi persice ‎conscripta (۱) خاویر خرومه (۱) چاپخانه الزویر (۱) ایگانی‌های وزارت امور خارجة فرانسه (۱) تبریز در دوران مشروطه (۱) توفیق فهد (۱) سالنامه امیرکبیر (۱)
دوستان من کتابخانه های دیجیتالی جهانی کتابخانه ایرانشناسی مجلس انجمن ایرانشناسی فرانسه نوشته هایی درباره ایران گاهی سرک می کشد دانشگاه آکسفورد ترجمه شعر و ... دانلودهای مفید دانشگاه کمبریج میراث مکتوب پرتال زیگور طراح قالب