آداب استقبال و پذیرایی از هیات­های دیپلماتیک در دوره قاجار (معرفی نسخه خطی)

داود نظریان – سیدمحمدحسین مرعشی

دستورالعمل تشریفات

در فهرست کتاب­های خطی کتابخانه سنا، نسخه­ای دیده می­شود (شماره 1405) که رونوشتی است از 13 رساله سیاسی از دوران قاجار. برای این مجموعه، تاریخ قرن 14 قمری ذکر شده که چندان دقیق نیست و نام "مجموعه اسناد و قراردادها و عهدنامه­های سیاسی مربوط به ایران با دول خارجه" گزیده شده است که جامع و مانع به نظر نمی­رسد. سه رساله از این نسخه (2، 4 و 13) مربوط به آیین و آداب استقبال و پذیرایی از هیات­های دیپلماتیک در دوره قاجار است. رساله شماره 2، تاریخ کتابت دارد: "1 ربیع الثانی 1274ق".

اهمیت این سه رساله، به طور خلاصه، نمایاندن سابقه آموزش و تربیت افراد برای رعایت اصول دیپلماتیک در چگونگی رفتار و سخن گفتن با افراد و هیأت­های خارجی و اهمیت آن، در ایران قاجاری است.­

این مجموعه 47 برگی، با جلدی از چرم یک لایی حنایی رنگ پوشیده شده به ابعاد تقریبی 22 در 15 سانتیمتر. متن، اما، اندازه­های متفاوتی دارد (17 در 10، 17 در 12 و …). سطرها نیز در برگ­های مختلف متفاوت است (از 10 تا 20 سطر در برخی رساله­ها). خط مجموعه، نستعلیق تحریری، خوش و شکسته است. و تنها از مرکب مشکی استفاده شده است.

رساله های این مجموعه عبارتند از:

1. ترجمه فصولی از قرارداد تبعه ساکن روسیه که در روزنامه بطرزبورغ نمره 70 مارس 1864 / م شوال 1282 نوشته شده.

2. دستورالعمل مقرب الخاقان علینقی خان سرتیپ مهماندار جانب ایلچی فرانسه

3. صورت عهدنامه تجاری بین دولتین ایران و روس در ترکمانچای.

4. دستورالعمل درباره اتباع و سفرای خارجه.

5. قرارداد ترکمانچای.

6. عهدنامه ایران و روس ناظر به فصل چهارم.

7. قرارداد تجاری بین ایران و روس

8. ترجمه عهدنامه ایران و هند.

9. قرارداد دولتین ایران و انگلیس در باب هرات.

10. عهدنامه یا صلحنامه بین پادشاهان ایران و انگلیس در پاریس به امضای سفیران آنها.

11. عهدنامه تجاری فیمابین ایران و انگلیس. ناظر به عهدنامه 1229 تهران، مورخ 12 رمضان 1257.

12. دستورالعمل به مباشرین گمرک درباره استیفای وجه گمرک از مال التجاره تبعه خارجه.

13. دستورالعمل مقرب الخاقانیه قلیخان سرهنگ وزارت جلیله امور خارجه مهماندار جناب وزیر مختار فرانسه که از راه گیلان و قزوین به دارالخلافه می‌آید.

 

 

یادآوری کنیم که در بازنویسی این سه رساله، توالی رساله ها، بر اساس ترتیب آنها در مجموعه یادشده است و نیز تا حد ممکن از آوردن نشانه های سجاوندی پرهیز کرده­ایم. در متن اصلی، هر مطلب با نشانه خاصی از مطلب بعدی جدا شده است و ما بر اساس آن پاراگراف­بندی کرده­ایم.

 

 

دستورالعمل مقرب الخاقان علینقی خان سرتیپ

مهماندار جانب ایلچی فرانسه

در اوّل ملاقات مهماندار اینطور مأموریت خودش را به ایلچی اعلام نماید که من از جانب سنی الجوانب سرکار اقدس همایون شاهنشاهی مأمورم که شما را به رسم ایلچی‌گری دولت فرانسه مأمور دولت علیه به احترام تمام بپذیرم و از همین ساعت الی دارالخلافه ان‌شاء‌الله در تهیه لوازم حرمت و موجبات خوش‌وقتی و استراحت شما را مساعی باشم امیدوارم که در تقدیم شرایط این مأموریت منظور اولیای دولت علیه را به عمل بیاورم.

در خصوص اخراجات اگرچه قرار فیمابین بین دولت علّیه و سایر دول مستحابه این است که به سفرای طرفین، اخرجات ندهند اما مهماندار از جانب اولیای دولت علیه به جانب ایلچی تکلیف نمایند که اخراجات از کارگذاران این دولت قبول نمایند، اگر قبول کردند از سرحد الی دارالخلافه در هر منزل اخراجات جناب ایلچی را مهماندار از خود، قبض سپرده منزل به منزل گرفته برساند.

بر مهماندار لازم است که به دقت خوب و بد راهها را ملاحظه نماید که از قصبات و دهات واقعه در عرض راه کدام یک مناسب نزول است و فاصله هریک به دیگری چند فرسخ است بلکه از روی ساعت و تصدیق مردمان بلد صورت داشته باشد و از روی بصیرت بداند که امروز منزل کدام و مسافت چه‌قدر است.

عمده‌تر از همه قرار مستقبلین عرض راه و منازل ورود شهرها است. اولا نواب و حکام بلوکات و محالات واقعه در عرض راه، غیر از شهرهای معظّم در خاک بلوک ابواب جمعی خودشان با عدد همراهان و سوار شایسته که در محل آنها سی‌نفر موجود باشد ایلچی را استقبال نمایند و کمال انسانیت را به عمل آورند و به پاره‌ای تعارفات رسمیّه جزئیّه لوازم انسانیت را فروگذار ننمایند وقتیکه می‌خواهد جناب ایلچی از منزل حرکت نماید کلانتر و کدخدا و صاحب‌منصب نظامی که در قراء و قصبات بوده باشند با خود حاکم بلوک و کسان و من‌تبع او مشایعت نمایند و تا مستقبلین بلوک و دهات دیگر نرسد، پهلوی ایلچی را از آدم و سوار خالی نگذارند و همین که وارد سرحد یک بلوکی یا ولایتی شدند که مستقبلین آنها در اول خاک خودشان حاضر شده‌اند آن‌وقت مشایعت‌کنندگان منزل سابق خداحافظ نموده برگردند.

احدی از حکام و ضبّاط و قراولان و فراشان نباید چیزی مطالبه نمایند بلکه حسن‌طلب نکنند اگر آنها به اصرار چیزی بدهند اوّل قبول گرفتن ننمایند و اگر زیاده اصرار کردند بگیرند و ایلچی را نرنجانند، در هرجا که قشون و اهل نظام در معبر جناب ایلچی باشد خواه عرض قصبات و بلد، حاضر باش کرده احترامات عسکریّه نمایند سربازها کلاً پشت چاتمه خودشان صف کشیده با نظام بایستند و یک قراول پیش‌فنگ نمایند و در منزلی که سرباز و توپچی باشد باید لباس خوب از آنها به جهت قراول احترام در دم منزل ایلچی بگذارند.

روزی که جناب ایلچی در دارالسلطنه تبریز وارد می‌شوند، نواب مستطاب والا رکن الدوله حکمران آذربایجان، یک نفر اهل نظام را مثل محمودخان میرپنجه رئیس مستقبلین قرار خواهد داد کلانتر و بیگلربیگی و کدخدایان و مستوفیان و دیوان بیگیان و سایر ارباب قلم و صاحب‌منصب نظامی و اشراف و عیان و معارف تبریز کلاّ با رئیس مستقبلین از شهر بیرون می‌شوند و در جای مناسب در دو طرف راه صف می‌بندند بعد از ورود ایلچی و تعارفات رسمی غلیاً ولیاً را با یاور توپخانه به فرمان یاور توپخانه پیشایش جناب ایلچی راه میروند و همچنین به قدر یکصد نفر غلام و سوار و سه اسب یدک با یراق کلاّ و جلودار و امیرآخور با رئیس مستقبلین از جانب سرکار رکن‌الدوله احوال‌پرسی و خوش‌آمد به ایلچی خواهد کرد و مهماندار مستقبلین را معرفی خواهد کرد در بیرون شهر داروغه شهر نیز سواره با کسان خود به ایلچی‌همراهی نمایند. سی نفر فراش با دو نفر نایب در جلوی جناب ایلچی افتاده فقیر وسائل را نگذارند نزدیک ایلچی بیایند به جز فراش احدی اذن ندارد پیاده جلو ایلچی بیفتد یا از عقب پیاده بیاید کلاً سوار باشند.

اگر مردم در خارج شهر از برای تماشا جمع شده باشند کنار راه بایستند که ازدحام و جمعیت تماشائیان پیاده مانع عبور مستقبلین سواره نباشد و نگذارند تماشاچیان در معبر ایلچی بنشینند از هر دروازه که ایلچی وارد می‌شود پنجاه نفر سرباز هم با لباسهای خوب در درخانه ایلچی حاضر خواهند بود اگر ایلچی به قدر ضرورت سرباز قراول نگاهداشت، زیادی مرخص و این پنجاه نفر سرباز، تفنگهای خود را چاتمه کرده کلاً در آنجا بمانند و صاحب‌منصبی که استغنای طبع داشته باشد در سر سرباز بماند به او قدغن شود که اگر دیناری از ایلچی و کسان او بگیرند از منصب اخراج و مورد تنبیه نظامی خواهند شد.

بعد از آنکه وارد تبریز شد، بیست و یک توپ خالی نمایند دو نفر فراش با یک نفر نایب در درخانۀ جناب ایلچی توقف کرده خدمات مقرره را به تقدیم رسانند پیش از ورود ایلچی چهار پنچ نفر خوانچه شیرینی و حلویات در منزل ایلچی حاضر نمایند چهار پنچ نفر پیشخدمت با اسباب چای‌خوری و قهوه پیش از وقت مهیا نمایند و در قعود و نزول جناب ایلچی چائی و قهوه تکلیف نمایند.

رئیس مستقبیلین در درخانۀ ایلچی پایین آمده به منزل جناب ایلچی خواهد رفت و چند دقیقه در منزل خواهند نشست کرسی رئیس مشارالیه باید مقابل کرسی ایلچی باشد و در معابر وسیع می‌باید مقابل همدیگر بیایند در جاهای تنگ جناب ایلچی را پیش بیندازند نه رئیس مستقبلین را، سایر مستقبیلین از درخانۀ جناب ایلچی سواره خداحافظ کرده می‌روند.

رؤسای درخانه و نوکران بزرگ شاهنشاهی و کلانتر و کدخدا و بعضی از بزرگان شهر و صاحب‌منصبان نظام روز ورود از جناب ایلچی دیدن نمایند اگر ایلچی اخراجات نگیرد لازم است که هر روز مادام توقف تبریز از جانب نواب شاهزاده رکن‌الدوله تعارف جزئیه از قبیل قند و چای و شیرینی و شکار و بره به ایلچی شود.

روزیکه جناب ایلچی خدمت نواب والدتبار رکن الدوله می‌رسد بر قراول در خانه افزوده خواهد شد و قدغن خواهد کرد که سربازان قراول عمارت و میدان لباس‌های خوب بپوشند و بهرطوریکه در ورود جناب ایلچی احترامات عسکرّیه معمول بوده است به تقدیم رسانند نواب شاهزاده موافق معمول و نص‌صریح عهدنامه نباید بدیدن جناب ایلچی بروند و نباید بازدید آن نمایند.

معتمدالسلطان وزیر نظام از جانب نواب معزی‌الیه بدیدن جناب ایلچی خواهد رفت و توپچی‌ها در سر توپها با کمال شکوه بر جاهای مقرّره بایستند و احترامات لازمه به عمل آورند در همین روز اشیک آقاسی باشی سرکار شاهزاده با جلودار نوابّ معزّی‌الیه و اسب یراق طلا با سی نفر فراش و دو نفر نایب به اتفاق مهماندار به منزل جناب ایلچی رفته با کمال شکوه و جلال به در خانه بیاورند در همین روز عمله و غلام‌باشیان و فراشان و قاپوچیان با لباس‌های خوب حاضر شده هریک در مقام خود با کمال ادب و ملازمان با اسلحه و یراق خواهند ایستاد و از پیش روی هرکس که میگذرد اگر نشسته باشد برای احترام بر سر پا خواهد ایستاد بعد از ورود عمارت مقرب الخاقان و پیر مهام خارجه در عمارت نواب شاهزاده جناب ایلچی را ملاقات کرده و تعارفی به عمل آورند قبل از وقت کرسی نواب شاهزاده را باید حاضر کرده باشند کرسی ایلچی را مقابل کرسی نواب شاهزاده به فاصله دو کرسی یا یک کرسی پائین‌تر بگذارند و کرسی صاحب منصبان کرسی نشین را در همان ردیف کرسی ایلچی بگذارند.

اما لازم است که قبل از وقت دو اطاق تو در تو ترتیب بدهند که نوّاب مستطاب والد تبار رکن الدوله در اطاق عقب باشند همین که جناب معزی‌الیه پا به میان اطاق اول گذاشت، نواب معظم الیه نیز داخل اطاق شوند و تعارف کرده در روی کرسی بنشینند و کمال تفقد و التفات نسبت به ایلچی مبذول فرمائید چای و قهوه و غلیان صرف نمایند هر وقت که ایلچی برخاست و وداع کرد مهماندار او را به طریق سابق برده به منزل خودش برساند و همین که ایلچی از کرسی برخاست که برود نواب شاهزاده هم برخیزند و به اطاق دیگربروند.

روز بیرون رفتن هم از شهر تبریز همان اشخاصیکه به استقبال رفته بوده‌اند مشایعت نمایند.

تکلیف مقرب الخاقان حاکم خمسه این است که به حکام و ضبّاط بلوکات و دهات ابواب جمعی خود قدغن نمایند که به همان‌طور که در فوق دستورالعمل مرقوم است رفتار نموده اهمال ننمایند روز ورود جناب ایلچی به شهر زنجان منزل شایسته معّین نمایند و چهار پنج خوانچه شیرینی و حلویات در منزل جناب معزی‌الیه حاضر نمایند مقرب الخاقان حاکم با کدخدا و کلانتر شهر و صاحب منصب نظامی با لباس‌های خوب و اوضاع تجمّلی استقبال نمایند و در معابر و کوچه‌های تنگ جناب ایلچی را جلو بیاندازند و در دم دروازه و در منزل جناب مشارالیه بگذارند سایر مستقبلین از در منزل ایلچی خداحافظ کرده بروند مقرب­الخاقان حاکم با جناب ایلچی وارد منزل شده بعد از صرف قهوه و غلیان بروند.

رؤسای زنجان از کلانتر و کدخدا و غیره از جناب مشارالیه دیدن نمایند مگر حاکم که همان استقبال و ورود منزل کافی است.

روزی که جناب ایلچی از حاکم دیدن می‌نماید اسب یراق طلا برای سواری او بفرستند و فراش به جلو او بیندازند و کوچه‌ها را قدغن نمایند پاک و پاکیزه کنند و بر قراول در خانۀ حاکم افزود می‌شود و قراولان به طور مسطور احترامات عسکریّه به عمل بیاورند عمله در خانۀ حاکم با لباسهای خوب باشند مادام توقف آنجا مقرب الخاقان حاکم تعارفات رسمیّه جزئیه از قبیل قند و چای و شیرینی و شکار و بره به جناب مشارالیه بفرستند.

روز حرکت از شهر هم سوای حاکم آنهائیکه به استقبال رفته بوده‌اند مشایعت نمایند و به احترام که وارد شد به همان طور حرکت نماید.

تکلیف نواب والاتبار شاهزاده حاکم قزوین مثل تکلیف نواب مستطاب رکن‌الدله است مگراینکه مقرب الخاقان حاجی حسین علی خان پیشکار ایشان استقبال نموده با ایلچی وارد منزل می‌شوند و دیگر بازدید و مشایعت کردن او لازم نیست اشخاصیکه سوای او به استقبال رفته بودند مشایعت خواهند کرد – حرّر فی غرّه شهر ربیع‌الثانی 1274.

 

در وسط صفحه روبروی پایان رساله،

 به همان خط چنین نوشته شده است:

حاکم خوی و قزوین شاهزاده می‌باشند نباید از ایلچی استقبال نمایند. مثل حکمران آذربایجان وزیر خودشان را بعد از آنکه ایلچی از شاهزاده دیدن کرد به بازدید بفرستند از سرحد الی تبریز و از تبریز الی دارالخلافه باید حکام عرض راه قراول و کشیکچی به قدر اندازه بدهند که مال و اموال ایلچی عیب و نقصی نکند.

 

 

 

دستورالعمل درباره اتباع و سفرای خارجه

سواد دست خط همایون

این دستورالعمل به تفضیل ملاحظه شد

صحیح است

هر مأمور خارجه که بخواهد تخلف از این قراردادها بکند یقیناً بلاشک دچار سیاست و تنبیه ما خواهد شد. بدون گذشت و صرفنظر. وزیر دول خارجی جهت مامورین، سواد بفرستد و از همه التزام بگیرد. ایت ئیل رمضان سنه 1278

اولاً رسوم مهر که سابقاً مباشرین مهام خارجه برای خود می‌گرفتند بعد از این به کلی موقوف است. یعنی به هیچ وجه ربطی به خود مامورین نخواهد داشت آنچه عاید می‌شود جمعاً به دیوان اعلی است و باید مباشر مزبور ماه به ماه از محل خزانه عایده نماید.

دویم مهر کردن اسنادی که خلاف عهدنامه‌جات و مضر حالت دولت علیه و مالیه، تضییع حقوق سلطنتی است باید بکلی متروک شود مثل مهر کردن قباله و بیع شرط و یا رهن نامچه املاک و دهات از هر قبیل که داشتن آنها حق مخصوص سلطنت و رعایای خاص خالص دولت است و بس.

سیّم تبعه خارجه را موافق عهدنامه‌جات فقط همین قدر اجازه داده شده است که خانه‌ای برای نشیمن و انبار به جهته وضع مال‌التجاره در ملک دولت علیه توانند ابتیاع نمود آن هم در صورتیکه این دو مکان به طور کل اجاره برای آنها مقدور نشود در این صورت مادام که استیجاره برای تبعه خارجه در تحصیل خانه و انبار مقدور است نباید قباله ملکیّت خانه و انبار به اسم آنها مهر شود در صورتیکه به شرایط لازمه، بنامی مهر شد باید به اندازه حاجت و لزوم باشد نه اینکه یک نفر تاجر خانه و انباری از زی و قدر حاجت او بیرون است ابتیاع نماید.

چهارم تمسک به اسم نوکر باب، زیاده از دو تومان و پنج‌هزار دینار نباید به مهر دولتی برسد زیرا که تبعه خارجه حق تجارت در ممالک محروسه دارند نه حق تفضییع و تضییع نوکرهای دولت و برچیدن خانواده‌های کهن و حبس صاحب منصبان بزرگ و کوچک این دولت و بازداشتن آنها از خزنات دولتی یا معاملات نقدی آنچه توانند با تبعه خارجی می‌توانند کرد و دولت این معامله را به هیچ وجه محدود نمی‌کند و همچنین تمسک ضمانت باسم ضمانت نوکر باب نباید مهر شود.

پنجم تمسک و اسناد را از دست مدیون باید گرفته به مهر شیر و خورشید معتبر نمایند نه از دست صاحب‌طلب زیرا که شرعاً و قانوناً اقرار و اعتراف مدیون در اشتغال ذمه او معتبر است نه قول صاحب‌طلب، والاّ هرکس هرچه خواسته باشد از مردم می‌تواند شد از روی اسناد و تمسکات معتبره.

ششم به شخصی که مدیون می‌شود و تمسک را به مهر دولتی می‌رساند باید صریحاً اعلام نمایند که تا سر موعد در تهیه ادای قرض خود باشد والاّ از جانب دولت کمال سختی در اخذ و استیفای قرض او بکار خواهد رفت و از هیچ نوع تشدّد فروگذار نخواهد شد.

هفتم هریک از اشخاصی که تمسّک معتبر به دست یک

/ 0 نظر / 38 بازدید