علم و دانش پیش از ابن‌سینا و پس از او (نقد کتاب)


علم و دانش پیش از ابن‌سینا و پس از او

Before and after Avicenna: proceedings of the First Conference of the Avicenna Study ‎Group / edited by David C. Reisman; with the assistance of Ahmed H. Al-Rahim. Leiden; ‎Boston: Brill, 2003. xix, 302 p.; 25cm. (Islamic philosophy, theology, and science; v. 52)‎
ISBN: 9004129782‎

این کتاب حاصل نخستین گردهمایی گروه ابن‌سینا شناسی است ‏که هفدهم و هجدهم مارس سال 2001 در دانشگاه ییل برگزار ‏گردید. مقالاتی که در این کتاب گرد آمده است، به سه ‏دسته تقسیم می‌شوند:‏
‏1ـ بررسی علوم پیش از ابن‌سینا و تأثیر آنها بر اندیشه ‏او،تأثیر فلسفه یونانی و به ویژه ارسطو (چهار مقاله).‏
‏2ـ حیات فکری عصر ابن‌سینا (روش‌های علمی دوران او، ‏نظریه‌های پزشکی، ماوراء الطبیعه، مانند روح و رستاخیز ‏‏(چهار مقاله).‏
‏3ـ شرح و نقد اندیشه‌های ابن‌سینا پس از درگذشت او: ‏موضوعاتی مانند نقد فخرالدین رازی بر برهان ابن‌سینا در ‏کتاب شفا، دربارة یگانگی خدا و دفاع نصیرالدین طوسی از ‏آن (پنج مقاله).‏
‏ دیوید رایسمن، ویراستار کتاب (با دستیاری احمد ح. ‏ابراهیم)، در مقدمه 19 صفحه‌ای خود بر کتاب‌، یکایک ‏مقاله‌ها را مورد شرح و بررسی قرار داده است.‏
این کتاب دارای 302 صفحه، سه نمایه (نام‌ها و مکان‌ها، ‏آثار ابن‌سینا که در مقاله‌ها به آنها استناد شده و کلمات ‏عربی که در متن، آوانگاری شده‌اند) و فهرستی از حدود چهل ‏مقاله در زمینة فلسفه، خداشناسی و علوم اسلامی است.‏
مقالات این مجموعه بدین قرار است:‏

‎1. Avicenna’s Treatment of Aristotelian Modals; a Study based on ‎Conversion Rules and the Barbara Problematic. ASAD Q. AHMED
‏(برخورد ابن‌سینا با منطق ارسطویی. اسد. ق. احمد‎‏)‏
‎ در این مقاله، اسد احمد به تحلیل روشی که ابن‌سینا به ‏جنبه بغرنج قیاس در فرضیه ارسطو می‌پردازد. به عقیده ‏نویسنده، ابن‌سینا پیرو بی‌چون و چرای ارسطو نبود و در ‏پذیرش اندیشه ارسطویی انعطاف داشت.‏

‎2. Some Texts of Aristotle’s Metaphysics in the Ilāhīyāt of Avicenna’s Kitāb ‎aš-Šifā. AMOS BERTOLACCI
‏(برخی متون مابعدالطبیعه ارسطو در الهیات کتاب شفا ابن‌سینا. ‏آموس برتولچی)‏
برتولچی در پی اندیشه‌های ارسطو در آثار ابن‌سیناست. ‏به نظر او، نقل قول‌هایی از ارسطو در کتاب شفا وجود ‏دارد، اما نقل قول‌های بدون منبع در این کتاب نشان ‏دهنده تلقی ابن‌سینا از ارسطوست. با شناسایی در تألیف ‏الهیات، دانشمندان درک بهتری از گزینش اصطلاحات فلسفی او ‏خواهند داشت.‏
ترجمه‌های موازی برتولچی از الهیات ابن‌سینا و مابعد ‏الطبیعه ارسطو، یافتن معادل برخی اصطلاحات ارسطو در کتاب ‏شفا مانند هویت، موجود و اسطاث (به عنوان اصطلاح ‏ابن‌سینایی از مابعد الطبیعه ارسطو) می‌تواند راهگشای ‏آیندگان در بررسی چگونگی تلقی ابن‌سینا از ارسطو خواهد ‏داشت.‏

‎3. Toward a History of Avicenna’s Distinction between Immanent and ‎Transcendent Causes.‎‏ ‏ROBERT WISNOVSKY
‏(تاریخچه تمیز دلایل ابن‌سینا میان حال (کامن) و متعالی ‏‏(فراتجربی). رابرت ویسنوفسکی)‏
نویسنده، تقسیم بندی ابن‌سینا از چهار علت ارسطو که از ‏معلول خود جدایی‌ناپذیرند (علل صوری و مادی) و عللی که ‏از معلول‌های خود جدا هستند(علل غایی و فاعلی) را مطرح ‏می‌کند و اظهار می‌کند، این تقسیم‌بندی از ابن‌سینا در خود ‏مفهوم علیّت ارسطویی وجود دارد.‏
منبع دیگری که بر اندیشه ابن‌سینا تأثیر گذار اما به ‏قدرت تأثیر آثار ارسطو نبود، اندیشه‌های فیلسوف ‏نوافلاطونی، فلوطین است.‏

‎4. Intellect versus Active Intellect: Plotinus and Avicenna.‎‏ ‏RAHIM ACAR
‏ (فلوطین و ابن‌سینا: خرد در برابر ذهن وقاد. اثر رحیم عقار)‏
رحیم عقار از منابع دیگری نام می‌برد که بر اندیشه ‏ابن‌سینا تأثیر گذارده است اما نه به قدرت تأثیر ارسطو. ‏به عقیده او، اندیشه‌های فیلسوف نوافلاطونی، فلوطین، به ‏صورت استفاده از تفاسیری که از عقاید نوافلاطونی بر ‏اندیشه‌های ابن‌سینا، در موارد مختلف مانند روح و غیره مؤثر ‏بوده است.‏

‎5. Stealing Avicenna’s Books: A Study of the Historical Sources for the Life ‎and Times of Avicenna. DAVID C. REISMAN‎
‏(سرقت کتابهای ابن‌سینا: پژوهشی در تاریخچه منابع دربارة زندگی ‏زمان ابن‌سینا. دیوید سی. رایزمن)‏
این مقاله نگاهی اجمالی است بر منابع تاریخ‌نگاری قابل ‏دسترس برای بازسازی ساختار اجتماعی دوران زندگی ‏ابن‌سینا، حادثه خاصی که ابن‌سینا از آن یاد کرده ماجرای ‏غارت آثار او طی یورش سربازان غزنوی در 421 ق به ‏اصفهان است. از این حادثه به عنوان یک سرگذشت پژوهی ‏برای یافتن واقعیت‌هایی برای تاریخ‌نگاران متأخر در خرد و ‏زندگی ابن‌سیناست.‏
برخی تاریخ‌نویسان متأخر به زبان عربی و فارسی درباره ‏غارت آثاری که ابن‌سینا و شاگردانش فراهم آورده بودند ‏مطالبی نوشته‌اند. ابن فُندُق بیهقی در کتاب تتمه صوان ‏الحکمه در این باره مطالبی نوشته است. بدین ترتیب مقداری ‏از آثار ابن‌سینا به غزنه برده می‌شود و در یورش غوریان ‏به این شهر از میان می‌رود. در این گونه و تاریخ ‏نگاری‌ها چهره‌ای از ابن‌سینا ترسیم می‌شود که متأثر از ‏واکنش‌های دوران و زمانه نسبت به اوست.‏

‎6. Rocks in the Heavens?! The Encounter between ‘Abd al- Ğabbār and Ibn ‎sīnā. ALNOOR DHANANI‎
‏(صخره‌های آسمان؟ عبدالجبار و ابن‌سینا. النور ذنانی)‏
ابن‌سینا با الهیون معتزلی ارتباط فکری داشت. اهمیت ‏ابن‌سینا به نگرش معتزلیان به ویژه در طبیعیات و برخی ‏پیش فرض‌های مابعد الطبیعی ایشان به صورت وجود برخی ‏اندیشه‌هایشان در شفا و نجات و آثار دیگرش دیده می‌شود.‏
ابن‌سینا در نامه‌ای به پرسش درباره ماهیت مکان پاسخ ‏می‌دهند که در آن به کلام معتزلی نیز اشاره‌ای می‌کند و از ‏رهبر معتزلیان در آن دوره، قاضی عبدالجبار (415 ق.) نقل ‏می‌شود. برخوردهایی عملی میان ابن‌سینا و عبدالجبار در ‏دربار بوبیان ری اسلامی در سده‌های میانی رو به پیشرفت ‏داشته است.‏

‎7. Medical Theory and Scientific Method in the Age of Avicenna. DIMITRI ‎GUTAS
‏(تئوری پزشکی و روش علمی در زمان ابن‌سینا. دیمیتری گوتاس)‏
نویسنده مقاله درک و برداشت ابن‌سینا از ارتباط میان ‏تئوری و روش در پزشکی مورد بررسی قرار می‌دهد. نویسنده ‏خاطر نشان می‌سازد که علم پزشکی در طبقه‌بندی علوم در ‏سده‌های میانی جایی نداشت و این امر سبب مشکلات شناخت ‏شناسانه برای فیلسوفانی نظیر ابن‌سینا شده بود. ابن‌سینا ‏در این رده‌بندی تغییراتی ایجاد می‌کند اما این امر به معنی ‏تجربی بودن نگاه پزشکان عرب سده‌های میانی نیست.‏

‎ 8. Bodies, Souls and Resurrection in Avicenna’s ar-Risāla al-Adhawīya fī ‎amr al-ma‘ād. TARIQ JAFFER‎
‏(نفس روح و معاد از نگاه ابن‌سینا: الرساله الضحویه فی امر ‏المعاد. از طارق جافر)‏
در این مقاله، ابتدا عقیده ابن‌سینا در مورد معاد ‏جسمانی مطرح و سپس مخالفت او در رساله «ضحویه» با ‏دیدگاه معتزلیان در مورد رستاخیز بررسی می‌شود.‏

‎ 9. Bahmanyār ibn Marzubān: A Faithul Disciple of Ibn Sina? JULES ‎JANSSENS
‏(بهمنیار ابن مرزبان: شاگرد وفادار ابن‌سینا. از یول یانسن)‏
بهمنیار خیلی زود به تغییر در مشی فلسفی ابن‌سینا روی ‏آورد. براساس قراین و شواهد فراهم شده از میان آثار ‏ابن‌سینا، مشخص است که ارتباط بین بهمنیار و ابن‌سینا ‏رابطه معمولی استاد وشاگرد در نظام آموزشی سده‌های میانی ‏اسلامی نبوده است. زیرا بهمنیار به ابوالقاسم کرمانی ‏توجه داشت و تحت تأثیر فکری او بود در حالی که ابن‌سینا ‏نسبت به اندیشه کرمانی دافعه داشت و به گفته یانسن او ‏را به شدت تحقیر می‌کرد و کرمانی نیز متقابلاً با او مخالفت ‏می‌ورزید. بهمنیار در کتاب فلسفی خود، به نام کتاب ‏التحصیل، به ابهاماتی در اعتقادش نسبت به افکار ابن‌سینا ‏اشاره می کند.‏
این گسیختگی‌ها سبب می‌شود از همه مقوله‌های فلسفی ‏ارسطویی و اغلب اندیشه‌های فیزیکی ابن‌سینا که در بخش ‏گفتار مابعدالطبیعه فلسفه او جای می‌گیرد و نیز هر آنچه ‏از الهیات ابن‌سینا که از مابعد الطبیعه‌اش ناشی می شود، ‏جدا شود.‏

‎ 10. Fahr ad-Dīn ar-Rāzī’s Critique of Ibn Sīnā’s Argument for the Unity ‎of God in the Išārā, and Nasīr ad-Dīn at-Tūsī’s Defence. TOBY MAYER‎
‏(نقد فخرالدین ‌رازی بر برهان ابن‌سینا در مورد یگانگی خدا در ‏اشارات ‌و دفاع نصیرالدین طوسی ازآن. توبی مایر)‏
این مقاله به تحلیل برهان متافیزیکی ابن‌سینا در مورد ‏وحدانیت خدا در اندیشه‌های سده‌های میانی اسلامی ‏می‌پردازد. ابتدا برهان طرح می‌شود، سپس فهم رازی از ‏دلایل ابن‌سینا که به عقیده نویسنده مقاله، برخی از آنها ‏را به دلیل دشواری تفسیر کنار می‌گذارد و از این رو، ‏ارتباط کافی با موضوع برقرار نمی شود و نیز ممکن است به ‏دلیل مطالعات آثار ابوالبرکات بغدادی باشد. ‏
در پاسخ نصیرالدین طوسی به رازی، «تشکیک الوجود» را ‏که ابن‌سینا در مباحثات خود آن را به کار ‌برده، طرح ‏می‌شود و ابهام در مفهوم هستی، دلیل عدم فهم کامل برهان ‏ابن‌سینا برمی‌شمرده می شود.‏

‎ 11. The Twelver-Šī‘ī Reception of Avicenna in the Mongol Period ‎AHMED H. AL-RAHIM
‏(تلقی شیعه دوازده امامی دوران مغول از ابن‌سینا. احمد رحیم)‏
در این مقاله، تأثیر اندیشه‌های ابن‌سینا بر نویسندگان ‏شیعه در سده‌های ششم تا هشتم قمری بررسی می‌شود. این ‏سال‌ها به عقیده نویسنده مقاله، دوران طلایی فلسفه اسلامی ‏است و بهمنیار، واسطه انتقال اندیشه ابن‌سینا به سده‌های ‏پس از مرگ او شناخته می‌شود. نویسنده سپس پژوهشی ‏کتابشناختی از مهمترین آثار فلسفی شیعی را معرفی می کند ‏که می شود برای مطالعه ابن‌سینا، به عنوان برنامه درسی ‏مورد استفاده قرار ‌گیرد. این آثار، شامل آثار طوسی و ‏شاگرد شیعه او علامه حلی نیز می‌شود.‏
‎ ‎
‎ 12. Process Metaphysics in Islam? Avicenna and Mullā Sadrā on ‎Intensification in Being. SAJJAD RIZVI‎
‏( فرایند مابعدالطبیعه در اسلام. ابن‌سینا و ملاصدرا در باره ‏تشدید الوجود. سجاد رضوی) ‏
حوضه با اهمیت دیگری برای فهم اندیشه ابن‌سینا، تأمل ‏در سنت اشرافی مکتب اصفهان و به ویژه یکی از مهمترین ‏فیلسوفان این مکتب، ملاصدرا است. به عقیده نویسنده، ‏تشکیک الوجود ملاصدرا با جوهر اساسی فلسفه ابن‌سینا ‏مرتبط است. او همچنین به بررسی نظرگاه صدرا درباره تشدید ‏الوجود می‌پردازد و این جنبه از مابعدالطبیعه او را با ‏اشاره به ریشه‌های نوافلاطونی آن بسط می‌دهد.‏

‎ 13. The Reception of Ibon Sīnā in Syriac: The Case of Gregory ‎Barhebraeus. HIDEMI TAKAHASHI‎
‏(ابن‌سینا در سوریه: قضیه گرگوری بارباروس. ‏ هیدمی تاکاهاشی)‏
این مقاله بر تأثیر جهانی ابن‌سینا با ترجمه و اقتباس ‏از بخش‌های مختلف این اندیشه در سوریه سده‌های میانی تأکید ‏دارد. او شرح حال مختصری از زندگی علمی بارباروس می‌آورد ‏و سپس به شرح مختصری از آثار فلسفی و علمی او که متأثر ‏از اندیشه‌های ابن‌سینا می‌پردازد. ترجمه آثار ابن‌سینا به ‏ویژه اشارات و التنبیهات و رساله‌های ابن‌سینا در باب ‏الهیات از این جهت حائز اهمیت است که در اغلب موارد متن ‏عربی را آورده است. نویسنده مقاله از روش استفاده ‏بارباروس در کتاب خود از کتاب شفای ابن‌سینا به طور ‏اجمالی یاد می‌کند و با ترجمه خود از آثار ابن‌سینا و بیان ‏نگرش خود نسبت به آن کتابها نشان دهندة چگونگی تعبیر و ‏فهم اندیشه ابن‌سینا در سده سیزده میلادی است. مترجم این ‏آثار نیز به عنوان ناقل فلسفه ابن‌سینا به شرق مسیحی ‏شناخته می‌شود.‏
 
این مقاله در ویژه نامه پیام بهارستان بهار ۱۳۸۶ به چاپ رسیده است.

/ 0 نظر / 20 بازدید