اسناد امین‌الضرب، منبعی برای شناخت تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران

 

ترجمه: سیدمحمّدحسین مرعشی

اصل مقاله به زبان فرانسه: 

Les archives Aminozzarb: source pour l'histoire economique et sociale de l'Iran (fin du XXe- debut du XXe siecle) Le Monde Iranien et l'Islam (societes et culture), IV, societe d'histoire de l'Orient, Paris, (1976- 1977), pp. 195- 222

 

اسناد امین‌الضرب، منبعی برای شناخت تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران

(سدۀ سیزدهم و چهاردهم قمری)

پس از جنگ جهانی دوم، جنبشی در جهت نگهداری و استفاده از مجموعۀ آرشیوها در ایران مشاهده می‌شود. امّا با وجود برخی اقدامات، هنوز سازمانهای ملّی کارآمد در این زمینه ایجاد نشده‌اند و در آیندۀ نزدیک نیز امیدی به آنها نمی‌توان داشت. پژوهشگران برای دستیابی به مواد آرشیوی مورد نظر خود همچنان باید در انتظار باشند.

این امر بدان معنا نیست که اسناد در ایران نگهداری نمی‌شدند. وجود اتاق اسناد دربار در همۀ دوران قاجار که هر نوع سندی با دقت در آن حفظ می‌‌شد، نشان می‌دهد که رسم نگهداری مواد آرشیوی در ایران سابقه‌ای طولانی دارد.[1]

آرشیوهای خصوصی نیز وجود داشته‌اند که از ارزش قابل توجهی برخوردارند. امّا متأسفانه این مواد تنها هنگامی برای مدّتی طولانی حفظ می‌شدند که دارای ارزشهای حقوقی و اداری باشند، برای مثال قراردادهای فروش املاک و مستغلات یا اموال وقف، نزد وارثان یا متولیان نگهداری می‌شدند، امّا اسنادی که فاقد منفعت مالی بود معمولاً پس از دو یا سه نسل از میان می‌رفت. در بسیاری موارد اوراقی که به افراد سرشناس تعلق داشته است به صورت فله‌ای فروخته شده و بطور اتفاقی نصیب مجموعه داری خوش اقبال گردیده است.

به علاوه هیچ چیز آرشیوهای خصوصی را از آرشیوهای دولتی متمایز نمی‌سازد. هیچ تفاوت عمده‌ای میان آرشیوهایی که برای نمونه یک تاجر فراهم آورده و آرشیوهایی که یک صاحب‌منصب نگه‌داری می‌کند وجود ندارد. افراد غیردولتی نیز مانند کارمندان دولتی از هر رده‌ای، پرونده‌های امور جاری و مکاتبات دریافت شده یا ارسال شده با عنوان شخصی یا رسمی را نگه‌داری می‌کردند.[2] آرشیوهایی که به دست مأموران مالی دولتی یا اجازه‌داران دولتی[3] فراهم می‌آمد مدارک شخصی بود که خود آنها را نگه‌داری می‌کردند و به وارثان خود منتقل می‌ساختند.

صاحب‌منصبان که خود را مالک منصب خود می‌دانستند، اغلب در خانۀ خود به رتق و فتق امور می‌پرداختند و در آنجا اتاقهایی به اموردولتی اختصاص داشت. وزرا و مسئولان بخشهای وزارتی، قطع نظر از اهمیت وظایفشان، براساس درجۀ خودشان، تعدادی منشی و حسابدار داشتند که متصدی حفظ مکاتبات و محاسبات آنها بنابر ضوابط و فنونی که محرمانه تلقی می‌شد بودند.

این روش ادارۀ اموردولتی خطر آن را داشت که پس از مرگ یک شخصیت دولتی، اسناد او به وارثانش می‌رسید که اغلب اطلاع درستی از آنها نداشتند. به همین دلیل بخش بزرگی از اسناد دولتی دوران قاجار در مالکیت افراد غیردولتی قرار داشتند یا دارند، اگر تاکنون باقی مانده باشند، و بسیاری از اسناد و مجموعه‌های آرشیوی از زمان انقلاب 1324ق و به دنبال تغییرات پیش آمده در ایران پس از جنگ جهانی اول به دلیل عدم شناخت از ارزش آنها از میان رفت.

در نتیجه، همه اسناد شخصی یا دولتی که از پایان سدۀ سیزدهم یا از آغاز سدۀ چهاردهم به‌جا مانده‌اند با ارزش‌اند، نه فقط بخاطر کمیاب بودنشان بلکه، در صورتی که اصالت و صحت آنها با اطمینان اثبات شود، به دو دلیل زیر:

1.   امکان توصیف و توضیح وقایع و حوادث را به صورتی بی‌طرفانه‌تر از روایتها، خاطره‌ها یا حکایات معاصر فراهم می‌آورد.[4]

2.   شواهد دورانی که ایران به یکباره به عصر نوینی انتقال می‌یابد. این اسناد به ما نشان می‌دهد که چگونه در این کشور جریانهای چند هزارۀ زندگی، جای خود را به جریانهای نو می‌دهد.چگونه اقتصاد پیشروی تقریباً خود‌کفا با فراز و نشیبهای اقتصاد جهانی روبرو می‌شود، چگونه چار‌چوبهای این اقتصاد تحت فشار رقابت با تولیدات صنعتی وارداتی از هم می‌پاشند و سر‌انجام آنکه چگونه این اقتصاد کاملاً به اقتصادی توسعه نیافته و معیشتی تغییر شکل می‌دهد.

با تکیه بر ملاحظات فوق می‌توان ادّعا کرد که آرشیوهای امین‌الضرب دارای اطلاعاتی ارزشمند است و می‌تواند به عنوان یکی از منابع مهم تاریخ اجتماعی و اقتصادی ایران در اواخر دوران‌قاجار (پایان سده سینزدهم و آغاز سده چهاردهم هجری قمری) مورد توجه قرار گیرد.

از جنبۀ وقایع‌نگاری اسناد امین‌الضرب دوره‌ای 45 ساله را دربر‌می‌گیرد. این آرشیوها مربوط به فعالیتهای یک مؤسسۀ اساساً تجاری که در سال 1282ق بنیاد گذارده شد[5] و تا 1328ق فعال بود، است.

در واقع، در سال 1282ق بود که حاج ‌محمّد‌حسن ‌امین‌دارالضرب دفاتر تجاری خود را در سرای امیر[6] واقع در بازار تهران بنا نهاد و در سال 1328ق تنها پسر او، حاج محمّدحسین آقا ‌امین‌الضرب (1285- 1351ق/1247- 1311خ) بکلی این مکان را ترک گفت.[7] این دورۀ چهل ‌و پنج‌ ساله که آرشیو امین‌الضرب تا حدودی بدان وضوح می‌بخشد شامل سی‌ و یک سال پایان حکومت ناصر‌الدین‌ شاه (1265ـ 1313ق) و دوران حکومت مظفر‌الدین‌ شاه (1313ـ 1304خ) را در بر می‌گیرد. در این دوران، علاوه بر رخدادهای اجتماعی و جمعیت شناختی مانند قحطی[8] و وبا[9] که در دوره با رخدادهای سیاسی بسیار مهم همراه می‌شود: انحصار تنباکو (1308- 1309ق)[10]، ترور ناصر‌الدین‌ شاه به دست رضا‌ کرمانی (1214ق)[11]، تغییرات در کابینۀ دولت در دوران مظفر‌الدین‌ شاه[12]، انقلاب 1324ق، تشکیل نخستین مجلس‌ شورای ‌ملّی (1324ق)، انتشار رسمی قانون اساسی (1324ق)، قرار‌داد انگلیس و روس (رسماً در 31 اوت 1907 منتشر شد)، کودتای به توپ بستن مجلس (1326ق) و عزل محمّد‌علی‌ شاه (1327ق).[13]

در همین دوران بود که اصلاحات بنیادین آغاز شد[14]، نخستین آن از ناصر‌الدین‌ شاه بود که تنها بر روی کاغذ ماند؛ عقاید اصلاح‌طلبانه و ملّی‌گرایانه که ابتدا در برخی محافل پا گرفت و به تدریج توده‌های مردم را به خود جلب کرد؛ آداب و رسوم و سنتهای «پاک دینی» ویژه‌ای که گروه‌های اجتماعی مختلف را از یکدیگر جدا می‌ساخت[15] در زمان جانشینان ناصر‌الدین‌ شاه کهنه و متروک شد.

آرشیو‌های امین‌الضرب بطور عمده از مجموعه‌هایی تشکیل شده‌اند که یا از حجره‌های سرای امیر یا از دو خانۀ وارثان حاج‌محمّد‌حسن امین‌دار‌الضرب و حاج‌محمّد‌حسین آقا ‌امین‌الضرب بدست آمده‌اند. گاه صورت حسابها و یاد‌داشتهای مالی که از نماینده‌های خارج کشور یا شهرستانها ارسال می‌شد به انبوه آرشیو‌ها افزوده می‌گردید، بطوری که اکنون نمی‌توان مبدأ آنها را بدقت مشخص کرد..[16]

در واقع در سال 1307خ صندوقهای اسناد سرای امیر به اسنادی که پیش‌تر در خانۀ حاج‌محمّد‌حسین آقا به دست آمده بود اضافه شد. این صندوقها در سال 1311خ به منظور جستجوی مؤسسه برای بازیابی برخی اسناد گشوده شدند. پس از در‌گذشت حاج‌محمّد‌حسین ‌آقا در 1311خ همۀ این مواد تا 1327خ هنگامی که اسناد و اوراق جمع‌آوری شد، در 25 صندوق، بدون توجه به تاریخ و مبدأشان، به صورتی در‌هم آمیخته، جای‌گرفتند. در این تاریخ، 1334خ، همۀ اسناد و اوراق، محتوای 14 صندوق پس از بررسی مختصری، بر‌اساس تاریخ تقریبی آنها به چند بخش تقسیم شدند.[17]

موضوع این گزارش ارائه محتوای این آرشیو است که ما آنها را تحلیل و دسته‌بندی کرده‌ایم و در اینجا تحت عناوین زیر، آنها را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

1- دفاتر حسابداری و اسناد حسابداری

2- مراسلات تجاری

3- اسناد تجاری

4- اسناد مالی

5- مراسلات متفرقه(در پنج بخش)

ما از این مطالعه به یک نتیجۀ کلی دست خواهیم یافت.

1-دفاتر حسابداری و اسناد حسابداری

در این دوره بر مبنای یک قاعدۀ معمول و مرسوم، هر تاجری می‌بایست دفتر ثبتی داشته باشد که همۀ عملیات تجاری را به ترتیب زمانی در آن ثبیت کند. در دفاتر تجار اطلاعات موثقی وجود داشت، دلیل آن اسناداتی است که در جریان اختلافات تجاری، ور‌شکستگی بازرگانان و صرّافان، که در اواخر سدۀ سیزدهم کم نبود، به دفاتر شده است.[18]

در آرشیو امین‌الضرب تعداد بسیاری دفاتر حسابداری و اسناد حسابداری وجود دارد که تحلیل آنها نه تنها به دلیل محتوای آنها بلکه بخاطر شکل آنها نیز است. در واقع، با تحلیل این دسته از اسناد می‌توان ذهنیت روشنی دربارۀ وضعیت نظام حسابدرای که در این قسمت از مشرق زمین پیش از استفادۀ عام از نظام حسابداری دوبل وجود داشت دریافت.

عمده‌ترین بخش این دفترهای حسابداری که ما فهرستی از آنها را در اینجا فراهم آورده‌ایم دفتر روزنامه است که رکن جمع‌آوری حسابداری مؤسسه است. روزنامه نیز مانند دیگر دفاتر مالی بر‌اساس قواعد حسابداری یک طرفه به خط سیاق نوشته می‌شد. هر صفحه اغلب به امور یک روز اختصاص داشت و به چهار قسمت یا ستون تقسیم می‌شد.[19] و از سمت راست شروع می‌گشت. ستون اول به قبض‌های رسید اختصاص داشت. خط اول برای تراز روزانه یا تراز صفحات قبل در نظر گرفته می‌شد؛ در خطوط بعد دیگر دریافتیها نوشته می‌شد. رسید‌ها در ستون به صورت افقی به دنبال یکدیگر ثبت می‌شدند. سپس به خط بعد می‌رفتند. جمع دریافتیها در پایان عملکرد روزانه داده می‌شد.

دومین ستون به پرداختها و جمع آنها مربوط می‌شد. مبلغ این دو ستون اصلی به صورت عمودی، روی خط جدا کننده دو ستون نخست نوشته می‌شد.

در ستون سوم «بستانکار»، همه عملکرد‌هایی که متحمل ایجاد بدهی یا الزام تعهد برای مؤسسه بود، ذکر می‌شد، در مقابل، عملکرد‌هایی که منتج به مطالبات یا حق نسبت به دیگران می‌شد در ستون چهارم، ستون بدهکار، وارد می‌گردید.

امّا چون با رجوع با این دفترکل، تشخیص دقیق وضعیت بخش سوم و وضعیت موجودی کالا‌ها آسان نبود به هنگام فزونی گرفتن کار‌های مؤسسه از دفتر معین استفاده می‌شد. دفاتر معین عبارت بودند از:

1-دفتر مطالبات، که در آن با ارجاع به دفتر روزنامه کل گزارش مبالغ بدهکاری اشخاص ثالث ثبت می‌شد.

2-دفتر بدهکاری.

3-دفتر شهرستانها که حسابهای نمایندگیهای مقیم شهرستانها یا خارج از کشور در آن ثبت می‌شد.

4-دفتر سیاهۀ کالا.

5-دفتر فروش کالا.

علاوه بر این دفاتر حسابداری، دفتر رونوشت‌ نامه‌ها وجود داشت که اطلاعات ثبت شده در آنها بسیار قابل توجه‌اند، امّا باید افزود که رونوشت همۀ نامه‌های ارسالی در آن ذکر نشده است.

گذشته از دفاتر حسابداری تعداد زیادی اسناد حسابداری (به صورت برگه یا دفترچه) وجود دارد که کسانی که در دفاتر تهران طرف حساب بوده‌اند ارسال کرده یا دریافت نموده‌اند. این اسناد هم از جنبۀ انشا و هم از جنبۀ محتوا جالب توجه‌اند. به کمک این نوع اسناد می‌توان بهای کالاها و خدمات ونیز شیوۀ حمل‌

/ 0 نظر / 32 بازدید