The Arabic manuscript tradition (معرفی کتاب)

 

 

سیدمحمدحسین مرعشی

The Arabic manuscript tradition: a glossary of technical terms and bibliography, Adam Gacek  Leiden;Boston:Koln: Brill, 2001

 

 

کتاب دارای دو موضوع اصلی است: نخست واژه­نامه­ای توصیفی (عربی ـ انگلیسی) در مورد مراحل مختلف تولید یک نسخه خطی از ابتدا تا رسیدن به دست سفارش­دهنده و بخش دوم کتاب­شناسی مفصلی است که به­صورت موضوعی تنظیم شده است. در این کتاب­شناسی، به دلیل ارتباط نسخه­شناسی عربی با نسخه­شناسی عبری، یونانی و لاتین، برخی مربوط به این زبان­ها نیز ذکر شده است.

همان­گونه که مؤلف در مقدمه­ی کتاب آورده است، یکی از عمده­ترین ویژگی­های تمدن اسلامی تقدیر و بزرگداشت کتاب است. توجه به کتاب در فرهنگ عرب­زبانان نیز متأثر از توجه اسلام بدین مقوله است. از آغاز سده­ی نخست تا پایان سده­ی سیزدهم هجری صدها هزار دست­نوشته، در موضوع­های دینی و علمی، در سرزمین­های اسلامی تألیف و میلیون­ها نسخه از آن به صورت دست­نویس تکثیر شده است که بسیاری از آن­ها در کتاب­خانه­های ملی، دانشگاهی و یا در مجموعه­های شخصی نگه­داری می­شود.

در میان این آثار بی­شمار، مطالب بسیاری درباره­ی ساخت و تزیین کتاب وجود دارد که عمده­ی آن­ها در دوران ممالیک نگاشته شده است. نویسنده اظهار می­دارد که منابع مهم عبارت است از: 1. عمدة­الکُتّاب، اثر معزبن بادیس (د. 454هـ.) 2. المخترع فی فنون من السنة، منسوب به ملک المظفر یوسف غسانی (د. 694 هـ.) 3. النجوم الشارقات، اثر محمدبن ابی الخیر حسنی دمشقی (سده­ی دهم هجری). به غیر از کتاب­های یادشده، نویسنده­ی کتاب از کتاب­های دیگر نام می­برد، مانند: تیسیر [فی صناعة­التسفیر]، اثر اشبیلی (د. 628 هـ.)؛ تدبیرالسفیر، اثر ابن ابی حمیده (سده­ی نهم هجری)؛ صناعة­التسفیرالکتب، اثر سفیانی (1029 هـ.). در این کتاب­ها به فنون و ابزار صحافی اشاره شده است. افزون بر این آثار، کتاب تحف­الخواص، اثر ابوبکر محمد قَلَلوَسی (د. 707 هـ.) است که به روش تولید مرکب و در فصلی نیز به مسطره (سطراندازی) پرداخته است. کتاب بدرالدین غزّی (د. 984 هـ.) نیز کتابی آموزشی است به نام دررالنضید که بخش عمده­ی آن به آداب کتابت، مقابله و تصحیح مربوط می­شود. کتاب یادشده از جمله کتاب­هایی است که از اصطلاحات به­کاررفته در آن، در کتاب حاضر، بیشتر استفاده شده است.

چنان­که گفته شد، بخش اول کتاب مربوط به اصطلاحات فنی رشته­ی نسخه­شناسی است. این اصطلاحات به نقل از مؤلف کتاب، از متون متنوعی استخراج شده است که از آن جمله­اند: متون کلاسیک، متون سده­های میانه، متون سده­های پس از آن، پژوهش­های معاصر و فهرست نسخه­های خطی.

به­گفته­ی مؤلف، این کتاب در کنار کارهای اصلی او، به صورت یک کار جنبی، مدت­ها ادامه داشته است. بنابراین، کاری چندان جدی نمی­نماید. اما گستره­ی زمانی منابع مورداستفاده می­تواند تصویری از فرهنگ مربوط به کتاب، در دوران پیش از پذیرش کتاب­های چاپی در سرزمین­های اسلامی (در این­جا منظور نویسنده سرزمین­های عربی و ترک­زبان است) باشد. واژه­های کتاب، شامل اصطلاحاتی نیز می­شود که گروه­های مختلف فرهنگی و اداری به کار می­برده­اند: این گروه­ها به­طور عمده عبارتند از «کتّاب» (منشیان و مأموران دیوانی)، «محدثّون» (راویان اخبار و سنت)، «خطاطون» (خوش­نویس­ها)، «لغویون» (واژه­نگاران) و «علما» (دانشمندان).

جست­وجو در این زمینه­ها، برای فهم بهتر از انواع خط، بوم­های نوشتار و انواع رایج آن­ها و طرز نسخه­برداری، مقابله، صحافی و جلدسازی و تزیین، مصورسازی و آرایه­بندی نسخه­ها بسیار مفید خواهد بود.

در بخش واژه­شناسی، واژه­ها و اصطلاحات را معنا و گاه تعریف کرده است، اما همان­طور که در مقدمه کتاب می­گوید: به معنی برخی واژه­ها اعتماد ندارد، زیرا کاربرد آن­ها در متون مورداستفاده ابهام داشته و یا تنها در یک دست­نوشته یافت شده است. برخی از این واژه­ها، به­ویژه آن­هایی که به قطع کتاب مربوط می­شوند، در منابع مختلف ضبط شده­اند، اما برابر دقیقی در زبان انگلیسی برای این واژه­ها وجود ندارد و این شاید بدان علت باشد که هنوز معنای دقیق این کلمه­ها روشن نشده است. بدین قرار ترجمه کردن قطع­الربع و قطع­الثمن به quarto و octavo کاملاً اشتباه است.

به­عقیده­ی مؤلف فقدان نام خوش­نویسان و دست­کم مشهورترین آن­ها در یک واژگان نسخه­شناسی، نقص به شمار می­آید. هنر خوش­نویسی، هنری همچنان زنده است و انواع خط بنا بر نوع آن و منطقه­ای که در آن به کار می­رفته است، تغییر و تحول داشته است. برای نمونه خط­های نسخ یا رقاع در دوران ممالیک و دوران پس از آن، بسیار تفاوت یافته­اند؛ اما هنوز دقیقاً مشخص نیست که این خطوط چگونه تغییر یافته­اند. بنابراین، تعاریفی که در این کتاب به کار رفته است، بسیار کلی و گاه به یک دوره یا منطقه محدود می­شود و از این­رو، قطعی نیست.

بسیاری از اصطلاحات به کاررفته در این کتاب، به نسخه­های عربی مربوط می­شود. برخی نیز از منابع اداری و دیوانی گرفته شده­اند که تنها در این محدوده­ها به کار می­رفته­اند.

واژه­های فنی مربوط به ترکیبات مرکب­ها و استفاده از رنگ­مایه­ها در این کتاب نیامده است. این واژه­ها در کتاب نسخه­پردازی عربی سده­های میانه (Medieval Arabic Bookmaking)، اثر مارتین لوی (Martin Levy) آمده است.

از آن­جا که بیشتر واژه­های این کتاب از متونی به دست آمده که به مناطق مختلف و ادوار تاریخی متفاوت در سرزمین­های عربی تعلق دارد، بدین ترتیب مترادف­های بسیاری به آن­ها راه یافته است. برای نمونه: سرطبل (envelope flap) معادل­های اُذن (در اندلس و شمال افریقا)، مَرجِع (مغرب)، لِسان (سرزمین­های مرکزی عربی)، مِقلَب (شرق مدیترانه، عراق)، رَدّه (شرق مدیترانه)، ساقطَه (یمن) و موارد دیگر. جالب توجه آن­که برخی از این واژه­ها از بخش­های مختلف بدن انسان گرفته شده است. این واژه­ها بیشتر در توصیف ظاهری یک نسخه­ی خطی به کار رفته است. مانند: اُذن (گوش: flap)، لِسان (زبان: envelope flap)، رأس (سر: upper margin)، وجه (صورت: upper cover, recto)، عَقب، عَقِب (پاشنه: catchword)، صدر (سینه: incipit, recto)، خَدّ (گونه: outer or inner margin)، شِدق و فکّ (آرواره: book cover). بدیهی است که بسیاری از این کلمات در سده­های میانه اسلامی کاربرد داشته­اند و تنها برخی از آن­ها باقی مانده است.

لازم به یادآوری است که برخی واژه­ها از منابع عربی استخراج نشده، بلکه از کتاب­های مرجع مانند دایرةالمعارف اسلام یا ایرانیکا به دست آمده است. واژه­هایی مانند زلف، درفش، سرلوح، شیرازه، افشان و...

بخش دوم کتاب شامل دوقسمت است:

الف) پژوهش­های کلی و مقدماتی، شامل:

 

1.کتاب­نامه­ها

2. نشریات ادواری

3. مقالات همایش­ها و آثار گوناگون

4. پژوهش و تحقیقات کلی

5. گزیده پژوهش­ها در مورد یک یا چند نسخه خطی

6. تولید و فرهنگ نسخه­های خطی (وراقه)

7. گزیده­ی کتاب­شناسی و پژوهش­ها

8. تاریخ نسخه­های خطی (تملک­نامه­ها، نقش­مهرها، وقف­نامه­ها و غیره)

9. فرهنگ عامیانه در مورد نسخ خطی

10. جعل نسخ خطی

11. واژگان

 

ب) بوم­های نوشتار و ابزارها

1. پژوهش­های کلی و عمومی  2. پاپیروس   3. پارشمن    4. کاغذ (دو بخش: کاغذهای بدون آب­نقش و کاغذهای تولیدشده در سرزمین­های اسلامی که در این بخش کتاب­نامه، دستورالعمل­ها و آداب کاغذسازی و پژوهش­ها آمده است؛ بخش دوم شامل کاغذهای آب­نقش­دار و آب­نقش­شناسی است)   5. مرکب، دوات، قلم و دیگر لوازم کتابت

 

بخش سوم به مخطوطات اعم از کراسه، رقم و غیره پرداخته است.

بخش چهارم خود به زیربخش­های زیر تقسیم می­شود:

الف) متن، ترکیب و ترتیب آن (شامل: انواع ترکیب، اجزای آن و...؛ صفحه­آرایی؛ انجامه و رقم کاتب؛ تاریخ، تاریخ­گذاری و اعداد؛ اختصارات؛ نام­ها و عناوین عربی؛ آوانویسی، تصحیحات و آداب آن)

بخش پنجم با عنوان انتقال دانش به موضوعات زیر می­پردازد:

الف) پژوهش­های کلی     ب) انتقال آثار شخصی   ج) اجازات و سماعات

بخش ششم به خط­های عربی، کاتبان و کهن­خط­شناسی اختصاص دارد و در آن مرقعات و فهرست نسخ­خطی نمایشگاه­ها و کتاب­خانه­ها آورده شده است).

بخش هفتم به هنرهای نسخه­نگاری مانند مرقعات و خوش­نویسی، تزیین و تصویرگری، کاغذهای تزیینی، صحافی و جلدسازی و دیگر موضوعات مربوطه می­پردازد.

بخش هشتم شامل قران­های خطی از قبیل قران­های اولیه و پاره­قران­ها، قران­های متأخر و نسخه­های چاپ عکسی است.

بخش نهم به نقد و تصحیح اختصاص دارد و بخش دهم به فهرست­نگاری. بخش یازدهم به چگونگی حفظ و نگهداری نسخ خطی می­پردازد. بخش دوازدهم و پایانی کتاب از فهرست­های نسخ خطی و مجموعه­ها می­گوید.

 

 

/ 1 نظر / 18 بازدید
ابس

سلام خوبین وب خوبی دارین به منم سری بزنید.... www.ebes.persianblog.ir www.ebes.coo.ir