اسناد تاریخی ایران در کتابخانه انستیتوی تاریخ آکادمی علوم گرجستان

 

 

 تنظیم و ترجمه: سید محمد حسین مرعشی، سیده فاطمه مرعشی

 

Persidskie istoricheskie dokumnti v Knigokhranilishakh gruzi; Acta et Diplomata Historica Persice Scripta. Kiniga I, Vipousk 1.

ed. V. Puturidze. Akademia Naouk Grouznskoy SSR.Sumptibus Academiae scieniarum Georgiae.

Tbilisiis, 1961.

 

اسناد تاریخی ایران در کتابخانه انستیتوی تاریخ آکادمی علوم گرجستان.

آکادمی علوم گرجستان. اتحاد جماهیر شوروی.

تفلیس، 1961.

این کتاب در 94 صفحه، متن و تصویر سند به فارسی با توضیحاتی به زبان گرجی حدود نیم قرن پیش، در سال 1961، در تفلیس به چاپ رسیده است.

در آرشیو دولتی تاریخ گرجستان، میلیون ها برگ سند نگهداری می شود که بر اساس موضوع و دوره تاریخی در مجموعه های (fond) بزرگی نگهداری می شوند. زبان این اسناد گرجی، روسی، فارسی و ترکی است.

اسناد فارسی در مجموعه (collection) اسناد فارسی قرار دارند. ولادیمیر پوتوریدزه و سرگئی جیکیا، این اسناد  را طبقه بندی کرده اند. اسناد فارسی دیگری نیز در مجموعه های دیگر وجود دارد.

اسناد این کتاب، متعلق به قرون 16 تا اوایل 20 و در زمینه های اجتماعی، سیاسی و حکومتی است که از جنبه های تاریخی و سندشناسی درخور تامل است. در آن زمان، فرمانروایان دولت مرکزی ایران، اداره امور داخلی گرجستان و نیز اجرای فرامین و احکام خود را به والیان گرجی محول می کردند.

ایران شناسان گرجی بیشتر به حکم ها و فرمان های شاهان ایران به حاکمان کارتل- کاخت/  Kartl-Kakheti  از ایالات شرق گرجستان- و خانات محلی قفقاز، مانند ایروان، گنجه، شروان، قراباغ، تالش، دربند و ... توجه داشتند. دکتر ان. مار/ N. Marr برخی از این اسناد - فرمان های شاهان ایران را که ن. اسمیرنف/ N. Smirnov و جی. گایبوف/ J. Gaybov ترجمه کرده بودند، در سال 1936 انتشار داد. سال ها بعد، به کوشش م. خوبوا/ M. Khubua و پس از او پوتوریدزه/ V. Puturidze به انتشار فرمان های شاهان ایران ادامه دادند.

 این اسناد که سلطانیات خوانده می شوند جایگاه مهمی در بررسی ها و مطالعات تاریخی دارند. به کمک آنها می توان اطلاعات پر ارزشی درباره شیوه مکاتبات دیوانی، ثبت آنها، اصطلاحات دیوانی، مالی و اجتماعی بدست آورد. مضمون فرامین و احکام شاهان صفوی راجع به واگذاری املاک، انتصابات، اعطای مقامات حکومتی، دستورات جنگی و غیره است.

هر چند بسیاری از این اسناد از گزند روزگار در امان نمانده، اما توجه دولت سوسیالیستی از همان اوان حاکمیت به جمع آوری و بررسی اسناد و کتاب های خطی هر چه که بوده باشد سبب باقی ماندن بخشی از میراث مکتوب ما ایرانیان و روشنتر شدن چگونگی مناسبات سیاسی و اجتماعی در دورانی است که قفقاز در حاکمیت ایران قرار داشته است.

به هر حال، به نوشته دانشمندان روسی - در مقدمه این کتاب - مجموعه بزرگی از نسخه‌های خطی و اسناد اصل و یا رونویسی شده، شامل اسناد تاریخی ایران، همچنان در آن سرزمین نگهداری می شود. از مهم‌ترین این اسناد و منابع، بخشی درباره‌ تاریخ گرجستان و قفقاز در دوران حاکمیت صفویان است که در انستیتوی نسخ خطی آکادمی گرجستان (بخشِ نسخه‌های خطی موزه دولتی گرجستان) و آرشیو تاریخ مرکزی دولتی گرجستان، نگهداری می‌شوند.

کتاب حاضر، مجموعه ا‌ی کوچکی از اسناد تاریخی ایران، شامل 37 فرمان و حکم است که مکان نگهداری آن، کتابخانه انستیتوی تاریخ آکادمی علوم گرجستان می با‌شد. قدیمی‌ترین سند تاریخ‌دار این مجموعه، فرمان شاه طهماسب اول، مورخ  1541م است.

گردآوردنده این اسناد تاریخی، در مقدمه کتاب که به زبان روسی نوشته شده است چنین آورده: اسناد تاریخی ایران که در این مجموعه نگهداری می‌شوند، مختلف و متنوع اند. در این مجموعه‌ها، فرامین شاهان ایرانی و احکام خوانین نیمه‌مستقل قفقازی و گرجی همچنین اوراقِ تملک و دارایی های حاکمان گرجی نیز به چشم می خورد. به عقیده نویسنده، بخش عمده این اسناد، اصل هستند. نسخه‌های رونویسی شده، در آرشیو تاریخ مرکزی دولتی نگهداری می‌شوند. از این مجموعه‌ها، مجموعه‌ ارزشمندی از اسناد رونویسی شده مربوط به گرجستان، ارمنستان، ایران و عثمانی وجود دارد که در اوایل قرن نوزدهم انجام گرفته است. رونوشت های اسناد ایرانی، در اکثر موارد با مرکب ایرانی و خط خوانای نستعلیق ‌نوشته شده‌اند و به آسانی خوانده می‌شوند، اما در صحت آنها تردید است.

دومین مجموعه، اسناد سیاسی ایران، در سده های یازدهم تا اوایل سده سیزدهم هجری قمری، در ارتباط با داغستان است. آخرین فرمانِ این مجموعه، فرمان فتح‌علی شاه قاجار در ربیع‌الثانی سال 1220 هجری است.

در پاره‌ای موارد، به‌خاطر ناقص بودن متن اصلی یا به دلایل دیگر، نسخه‌برداری مغلوط است.

مجموعه کوچکی نیز در کتابخانه انستیتوی تاریخ آکادمی علوم گرجستان وجود دارد که در سال 1935 از نخجوان به‌دست آمده است. برخی از این اسناد که در خانواده‌های زمینداران گرجی و یا افراد دیگر نگهداری می شده است، به خانواده‌های زمیندار گرجی، کاتولیک‌ها، مالکان ارمنی، حاکمان داغستانی و دیگران مربوط می شود، اما در مجموع، از جنبه تاریخی، موضوع این اسناد، روابط دولت مرکزی صفوی با ایالات سرحدی خود، در قفقاز است.

در این فرمان‌ها، گاه به حقوق سالانه حاکمان، تیولداران گرجی و یا به مواجب سربازان و نیروهای وفادار به شاه اشاره ‌شده است. این اسناد گویای آن است که شاه عباس اول و شاه صفی اول، برای تأمین امنیت در مرزهای شمال غربی، می کوشیدند سیاست غیر خشونت آمیزی با داغستان داشته باشند.

اهمیت این مجموعه اسناد، گذشته از جنبه تاریخی آن که به روابط مرکز با ایالات مرزی مربوط می شود، موضوعاتی درخور تحقیق و پژوهش در زمینه‌ سندشناسی ایرانی در سده های دهم و سیزدهم هجری قمری است. برای نمونه، کاغذ نوشتن فرامین، سفید و نازک اما نسبتاً محکم و اغلب بدون واترمارک و از جنس کاغذ معروف به شرقی است. این فرامین، در قاب هایی قرار داده می شده که هدف از آن، به گفته  آ. د. پاپازیان، پیشگیری از لوله شدن یا درهم پیچیده شدن متن فرمان بوده است. اندازه و قطع این فرامین به‌طور متوسط 16´38 سانتی‌متر در نظر گرفته می شده است.

این احکام و فرامین با تذهیب های بسیار زیبا تزیین شده است. کار تزیین سند میان خطاط و تذهیبکار تقسیم می شد. بعد از نوشتن متن فارسی، بیشتر به سبک رایج نسخ فارسی انجام می گرفت. گرچه تزیین فرامین و احکام فارسی بیشتر به سبک رایج تزیینات نسخه های خطی فارسی انجام می شد. اما برخی اسناد سبک تزیین منحصر به فردی دارند.

متن فرمان ها اغلب بر روی یک صفحه است، اما گاه کاغذ فرمان، از چندین تکه با دقت به هم چسبانده شده، ساخته می شده است. احکام و فرامین شاهان صفوی، معمولا مزین به نقش و نگارهای فراوانی از گل و گیاه با رنگ‌های طلایی و آبی، سرخ و سبز رنگ است. مهر شاهی نیز  با نقش و نگارهایی که با همان رنگ‌ها تزیین می شده‌اند، احاطه می گردیده است. این فرامین همیشه با یاد خدا و بیشتر ، به صورت اختصاری «هو» آغاز می‌شود که در بالای حاشیه‌ی بالایی نوشته می‌شده است. تشخیص این عبارت، هنگامی که با رنگ طلایی روی زمینه‌ی طلایی نوشته شده باشد، دشوار است. همراه با کلمه هو، اغلب، «یا محمد، یا علی» و «الملک لله» نیز می آمده است. در بعضی فرمان‌ها، در زیر کلمه هو، طغرای شاه، حرف نشانه‌ای که نام شاه همراه با لغت ترکی «سیوز و  میز» در آن قرار دارد، نوشته می‌شده است.

بر اساس بررسی های آ. د. پاپازیان، در فرامین شاهان صفوی که براساس اسلوب پیشینیان ـ پدر یا پدربزرگ ـ ایشان ارسال می‌گشت، در جای خالی مناسب و کوچکی از متن، در قسمت بالایی سند، سمت راست مُهر شاهی، در کنار آخرین یاد‌آوری، به نشانه‌ی احترام زیاد، در ذیل نام آن‌ها، با جوهر قرمز، دعای خیر نوشته می‌شده است. مکان سجع مهر شاهی که نام شاه نیز در آن ذکر شده، در بالای متن فرمان قرار دارد. این رسم، در مکاتبات شاهان دیگر سلسله های پیشین ایران، بدین‌گونه نبوده است.

در احکام و فرامین صفوی، متن فرمان با این عبارت آغاز می‌شود: «فرمان همایون شد» یا «فرمان همایون شرف نفاذ یافت» یا «حکم جهانمطاع شد».

در فرامین و احکامی که در این کتاب آمده، هیچ‌گاه امضایی که جایگزین مُهر باشد، به چشم نمی خورد.

لازم به تذکر است که در فرامین صفوی، به مکان نشر فرمان اشاره نمی‌شود.

تقریباً همیشه در پایان همه فرامین، یک علامت طغرا قرار دارد. اما در برخی فرامین به‌جای این نوشته، یا قبل از آن، این عبارت افزوده شده: «هو حسب الامر الاعلی». در پشت برگ برخی از فرامین به‌جای نوشته مورد اشاره، عبارت «المشافهه العلیه العالیه» قرار دارد و ضمیمه‌ی آن مُهر اعتماد‌الدوله است.

این اسناد به صورت منظمی ثبت می شد. یادداشت های مربوطه و مهرهای ثبت کنندگان در پشت هر سند می آمد.

بررسی و مطالعه این اسناد بسیاری از مسائل و ناگفته های مناسبت های تاریخی ایران و گرجستان و انتظارات متقابل دولت مرکزی و حاکمان ولایات، با فعالیت های دستگاه های نظارتی ایران در گرجستان، وظایف ماموران و صاحب منصبان در آن ولایت را نشان می دهد.

نحوه انتشار اسناد به گونه ای است که متن اصلی هر سند، به همان زبان و با رسم الخط اصلی سند چاپ شده، اما ترجمه و زیرنویس ها به زبان  گرجی است. ترتیب قرار گرفتن اسناد نیز بر اساس سال صدور آن است.

نویسنده مقدمه، در پایان می افزاید تنها بخش کوچکی از مجموعه اسناد فارسی موجود در گرجستان تا کنون به چاپ رسیده است. از این مجموعه اسناد کتاب هایی چاپ شده است که برخی از آنها  عبارتند از:

خاورمیانه براساس  اسناد و فرامین با همکاری ج. گایبوف. از سری یاد بود یو. اِن. مار. 1936، تفلیس.

 اسناد و نسخه‌های خطی نخجوان سده های هفده تا نوزده میلادی، ترجمه و شرح از ک. اِن.  اسمیرنف و ج. گایبف، ویراستار یو. اِن. مار، تفلیس، 1936.

 مجموعه فرامین و دستورات ایرانی موزه گرجستان، ام. خوبو، انتشارات آکادمی علوم گرجستان اتحاد جماهیر شوروی، تفلیس 1949.

 

سی و چهار سندی که در این کتاب آمده، همگی به دوره صفوی تعلق دارد. تاریخ نخستین سند از شاه طهماسب، 25 جمادی الثانی 948 ق است و آخرین آنها از شاه عباس، 1075 است.

متن این اسناد، به ترتیب عبارت است از:

 

 

 (1)

  

هو الله سبحانه

بـ[ﺴم ‌الله الرحمن الرحیم]

یا محمد [یاعلی]

ابوالمظفر طهماسب بهادر سیوزومیز

[درینوقت مرحمت بیدریغ شاهی] شامل حال دولتمآب سعادت نصاب سراج الدین بیک و معین الدین اخوه و  مولانا عطا الله فرموده مالیه اراضی شلتوک­کاری و باغات و ... ... جانوغ (؟) من اعمال ولایات شیروانات بموجبی که حسب الاحکام حکام سابقه بدیشان مسلم بود دانسته بسیورغال ابدی ایشان بموجبی ضمن ارزانی داشتیم حکام وعمال ومتصدیان امور دیوانی و تیولداران محال مذکوره حسب المسطور مقرر دانسته بعلت مالوجهات و اخراجات بهر اسم و رسم که باشد سوالی ننمایند و قلم و قدم کوتاه و کشیده دارند و پیرامون ... مذکور نکردند و رعایت و مراقبت واجب و لازم دانسته هرساله نشان و پروانچه ... نطلبند تحریرا فی‌25 شهر جمادی الثانی سنه 948

 

 

(2)

 

سواد الاصل رقم شاه عباس                           باسم امیر حمزه خان اوسمی

 

الملک لله

[مهر]

/ 2 نظر / 38 بازدید
حمید مشعوف

سلام و ادب.آیا عضو می پذیرید؟ موفق باشید.

حمید مشعوف

سلام و ادب.آیا عضو می پذیرید؟موفق باشید.